Məqalədə yaşı 18-ə qədər olan uşaq və yeniyetmələrdə postCOVİD dönəmində müşahidə edilən bakterial və virus etiologiyalı meningitlərin diferensial diaqnostikasının təkmilləşdirilməsi məqsədilə aparılmış tədqiqat işi haqqında məlumat verilmişdir. Tədqiqata meningit diaqnozu qoyulmuş 60 pasiyent cəlb edilmişdir ( 30 pasiyent bakterial meningitli, 30 pasiyent virus menigitli). Klinik simptomların (qızdırma, baş ağrısı, ensefalopatik əlamətlər, qıcolmalar) tezliyi və ağırlıq dərəcəsi ilə yanaşı, laborator göstəricilər (likvorda zülal, şəkər, hüceyrə sayı) və immunoloji markerlər (CRP, prokalsitonin, IL-6, İL-1 β, İL-10,TNFα, İgM) təhlil edilmişdir. Tədqiqat göstərmişdir ki, bakterial meningitli uşaqlarda xəstəliyin klinik gedişi daha ağır olmaqla bərabər, ensefalopatiya, qıcolma və boyun sərtliyi kimi əlamətlərin tezliyi əhəmiyyətli dərəcədə artır. Bu zaman beyin-onurğa beyni mayesində zülal və hüceyrə sayı 3-10 dəfə artır, şəkər səviyyəsi isə azalır. Xəstələrin qanında prokalsitonin, CRP, İL-6, TNF- α və İL-1 β əhəmiyyətli dərəcədə artır ki, bu da bakterial infeksiyalara xas olan güclü iltihabi cavabı əks etdirir, virus meningitli uşaqlarda isə İL-10 səviyyəsi daha yüksək olur. Bu, immunoloji markerlərin erkən diaqnostika və proqnozda etibarlı diferensial göstəricilər olduğunu sübut edir. Tədqiqatın nəticələrinə əsasən erkən diaqnoz və düzgün müalicə üçün klinik və laborator parametrlərlə yanaşı, immunoloji markerlərin istifadəsi tövsiyə edilir. В статье представлено исследование, проведённого с целью совершенствования дифференциальной диагностики бактериальных и вирусных менингитов у детей и подростков в возрасте до 18 лет в постCOVID период. В исследование были включены 60 пациентов с диагнозом менингит (30 детей с бактериальным менингитом и 30 — с вирусным). Проанализированы частота и степень выраженности клинических симптомов (лихорадка, головная боль, энцефалопатические проявления, судороги), лабораторные показатели спинномозговой жидкости (белок, глюкоза, количество клеток) и иммунологические маркеры (C-реактивный белок, прокальцитонин, IL-6, IL-1β, IL-10, TNF-α, IgM). Установлено, что у детей с бактериальным менингитом течение заболевания было более тяжёлым, а уровень иммунологических показателей значимо выше. По результатам исследования, у пациентов бактериальной группы значительно чаще наблюдались энцефалопатия, судороги и ригидность затылочных мышц (p <0,001). В этой группе уровень белка и клеточности в ликворе был повышен в 3-10 раз, значения глюкозы снижены, а концентрации прокальцитонина, CRP, IL-6, TNF-α и IL-1β — резко повышены, что отражало выраженный воспалительный ответ, характерный для бактериальной инфекции. Интерлейкин-10, напротив, преобладал у пациентов с вирусным менингитом. На основании полученных данных рекомендуется использовать иммунологические показатели наряду с клиническими и лабораторными параметрами для ранней диагностики и выбора адекватной терапии. The article presents a study aimed at improving the differential diagnosis of bacterial and viral meningitis in children and adolescents under 18 years of age during the postCOVID period. The study included 60 patients diagnosed with meningitis (30 with bacterial meningitis and 30 with viral meningitis). The frequency and severity of clinical symptoms (fever, headache, encephalopathic signs, seizures), cerebrospinal fluid laboratory parameters (protein, glucose, cell count), and immunological markers (C-reactive protein, procalcitonin, IL-6, IL-1β, IL-10, TNF-α, IgM) were analyzed. The results showed that children with bacterial meningitis had a more severe clinical course and significantly higher immunological marker levels. Encephalopathy, seizures, and neck stiffness were significantly more common in the bacterial meningitis group (p<0.001). In this group, CSF protein and cell count were increased 3–10 times, glucose levels were reduced, and levels of procalcitonin, CRP, IL-6, TNF-α, and IL-1β were markedly elevated, indicating a strong inflammatory response typical of bacterial infection. Conversely, interleukin-10 levels were higher in children with viral meningitis. Based on these findings, the use of immunological markers is recommended, in conjunction with clinical and laboratory parameters, for early diagnosis and appropriate treatment.

The article presents a study aimed at performing an anatomical-topographical analysis of nutrient foramina on various surfaces of the human calcaneus and assessing their relationship with different osteosynthesis constructs. The materials included human calcaneal macroscopic specimens and schematic 3D modeling. The lateral surface demonstrated the highest concentration of foramina, accounting for 44.40% of the total. Among them, a relatively even size distribution was observed: large — 18.14 ± 0.93, medium — 19.07 ± 1.36, and small — 15.36 ± 0.96. A comparative evaluation of different osteosynthesis constructs — including conventional lateral plates, pre-contoured mini-plates, and intramedullary nails — was conducted to assess their impact on local vascular integrity and the potential trauma to both bone and soft tissue structures. The findings support the use of minimally invasive surgical approaches aligned with angiosomal principles, contributing to reduced risk of wound healing complications and improved fracture consolidation. These results offer practical guidance for optimizing surgical access and fixation strategies in the treatment of calcaneal fractures. Məqalədə insanın daban sümüyünün müxtəlif səthlərində olan qida dəliklərinin anatomiktapoqrafik xüsusiyyətlərini öyrənmək və onların müxtəlif octeosintez konstruksiyalarına uyğunluğunu qiymətləndirmək məqsədilə aparılmış tədqiqat işi haqqında məlumat verilmişdir. Tədqiqat materialı olaraq daban sümüyünün makropreparatlarından və sxematik 3-D modelləşdirilmədən istifadə edilmişdir. Tədqiqat göstərmişdir ki, sümüklərin lateral səthlərində qida deliklərinin sayı daha çoxdur (ümumi saydan 44,40%-ə qədər); müxtəlif ölçülü dəliklərin say nisbəti mütənasib olmuşdur: iri ölçülü dəliklər — 18,14± 0,93%, orta ölçülülər —19,7± 1,36%, xırda ölçülər 15,36± 0,96%. Müxtəlif osteosintez konstruksiyalarının, o cümlədən klassik lateral daban lövhələrinin, modelləşdirilmiş mini-plastinlərin və sümükdaxili ştiftlərin müqayisəsi aparılmış, onların damar mənfəsinə potensial təsiri, həmçinin yumşaq toxumaları və sümükləri zədələmə potensialı araşdırılmışdır. Alınmış nəticələr daban sümüklərinə operativ müdaxilə zamanı angiosomal prinsipə riayət etməklə azinvaziv cərrahi yol seçilməsinin məqsədəuyğun olduğunu göstərir; bu, yaraların sağalması prosesində ağırlaşma risklərinin azaldılmasına və sınıqların bitişməsinin sürətlənməsinə şərait yarada bilər. Müəlliflərin fikrincə, tədqiqatdan alınmış nəticələr daban sümüklərinin sınıqlarının müalicəsi zamanı operativ müalicə üçün cərrahi yolun daha səmərəli seçilməsinə kömək etdiyinə görə praktik əhəmiyyətə malikdir. Представлены результаты исследования, проведенного с целью анатомо-топографического анализа питательных отверстий на различных поверхностях пяточной кости человека и оценке их соотношения с различными конструкциями остеосинтеза. Материалы включали макропрепараты пяточной кости и схематическое 3D-моделирование. Наибольшая концентрация отверстий выявлена на латеральной поверхности — 44,40% от общего количества. Среди них отмечено равномерное распределение по размерам: крупных — 18,14 ± 0,93, средних — 19,07 ± 1,36, мелких — 15,36 ± 0,96. Проведено сравнительное исследование различных конструкций остеосинтеза, включая классические латеральные пяточные пластины, промоделированные мини-пластины и внутрикостные штифты, с точки зрения их потенциального влияния на сосудистое русло и травматизацию мягких тканей и костной структуры. Полученные данные подтверждают целесообразность использования малоинвазивных доступов, соответствующих ангиосомальному принципу, что способствует снижению риска осложнений заживления ран и консолидации переломов. Представленные результаты имеют практическое значение для рационального выбора хирургического доступа и способа фиксации при лечении переломов пяточной кости.

Məqalədə total bud-çanaq artroplastikasından sonra infeksiyaya yoluxma hallarını qiymətləndirməklə və EQ-5D-5 L və OHS şkalasının nəticələrindən istifadə etməklə artıq çəkidən və piylənmədən əziyyət çəkən xəstələrin müalicə prosesinə uyğunluğunu araşdırmaq məqsədilə aparılmış tədqiqatın nəticələri şərh edilmişdir.Tədqiqata bud-çanaq oynağının total artroplastikası əməliyyatı keçirmiş 106 xəstə daxil edilmişdir. Xəstələr bədən kütləsi indeksinə (BKİ) görə 3 qrupa ayrılmışdır: normal BKİ olan 50 xəstə (I qrup), yüksək BKİ olan 24 xəstə (II qrup) və BKİ üzrə piylənmə qeydə alınan 32 xəstə (III qrup). Tədqiqatın gedişatında həyat keyfiyyətinin təyin edilməsi üçün EQ-5D-5 L anket sorğusundan istifadə edilmişdir. EQ5D-5 L faydalı dəyərlərinin proqnozlaşdırılması üçün Oksford bud-çanaq oynağı şkalasından (Oxford Hip Score (OHS)) istifadə edilmişdir. Əməliyyatdan sonra dərhal 3 və 6 ay sonra EQ-5D-5 L üzrə statistik etibarlı fərqlər olmamışdır. OHS üzrə əməliyyatdan dərhal sonra qrupların göstəriciləri arasında fərq olmamışdır. Əməliyyatdan 6 ay sonra OHS anket sorğusu üzrə I qrupda bal göstəriciləri II qrupa nisbətən statistik etibarlı yüksək olmuşdur (t=2,08, p=0,0410, p<0,05). Sağlamlığı daha yaxşı olan xəstələrdə faydalılıq ballarının proqnozu daha uyğun idi. Buna görə də, sağlamlığı zəif olan xəstələr üçün proqnoz modelləri ilə bağlı əlavə tədqiqatlar tövsiyə olunur. Total bud-çanaq artroplastikasından keçmiş xəstələrin həyat keyfiyyətinin dinamikasının qiymətləndirilməsi BKİ səviyyəsindən asılı olaraq xəstələrdə fiziki və psixi sağlamlıq göstəricilərində statistik əhəmiyyətli yaxşılaşma olduğunu göstərmişdir. This article discusses the results of a study aimed at evaluating the treatment compliance of overweight and obese patients after total hip arthroplasty (THA) by assessing infection rates and using the EQ-5D-5L and Oxford Hip Score (OHS) scales. The study included 106 patients who underwent total hip arthroplasty. Patients were divided into three groups based on their body mass index (BMI): 50 patients with a normal BMI (Group I), 24 patients with high BMI (Group II), and 32 patients with obesity (Group III). To assess quality of life, the EQ-5D-5L survey was used. The Oxford Hip Score (OHS) was utilized to predict the utility values of EQ-5D-5L. Immediately after surgery and at 3 and 6 months, no statistically significant differences were found based on EQ-5D-5L scores. However, immediately after surgery, there were no significant differences in OHS scores across the groups. Six months after surgery, the OHS scores for Group I were significantly higher compared to Group II (t=2.08, p=0.0410, p<0.05). Patients in better health had more favorable utility score predictions. Therefore, additional research on prognostic models for patients with poorer health is recommended. The study found statistically significant improvements in physical and mental health indicators for patients undergoing total hip arthroplasty, dependent on their BMI levels. Представлены результаты исследования, проведенного с целью оценить частоты развития инфицирования после тотального эндопротезирования тазобедренного сустава и определение приверженности пациентов с избыточной массой тела и ожирением лечебному процессу по результатам использования шкал EQ-5D-5 L и OHS. В исследование включены 106 пациентов, перенесших тотальное эндопротезирование тазобедренного сустава. Пациенты были разделены на 3 группы в зависимости от индекса массы тела (ИМТ): 50 пациентов с нормальным ИМТ (группа I), 24 пациента с высоким ИМТ (группа II) и 32 пациента с ожирением по ИМТ (группа III). Для оценки качества жизни в ходе исследования использовался опросник EQ-5D-5 L. Для прогнозирования значений полезности EQ-5D-5L использовался Оксфордский индекс тазобедренного сустава (OHS). Через 3 месяца после операции пациенты с нормальным ИМТ были статистически значимо выше, чем пациенты с высоким ИМТ (t=2,58, p=0,0120, p<0,05). Через 6 месяцев после операции баллы по опроснику OHS в группе I были статистически значимо выше, чем во II группе (t=2,08; p=0,0410; p<0,05). Прогнозирование баллов полезности было более адекватным у пациентов с более высоким уровнем здоровья. В связи с этим рекомендуется дальнейшее исследование моделей прогнозирования для пациентов с низким уровнем здоровья. Оценка динамики качества жизни пациентов, перенесших тотальное эндопротезирование тазобедренного сустава, выявила статистически значимое улучшение показателей физического и психического здоровья пациентов в зависимости от уровня ИМТ.

В статье представлена информация об исследовании, проведенной с целью изучения особен­ностей поражений межальвеолярных капилляров при предельной физической нагрузке. Исследования проводились на белых беспородных крысах-самцах молодого половозрелого возраста (5-10 месяцев), массой тела 120,0-140,0 гр. Всего были использованы 30 подопытных и 10 контрольных крыс. Животные подвергались одноразовой физической нагрузке (бег в течении 3 часов во вращающемся колесе). На основании комплексных анатомических, гистохимических, электронно-гистохимических и ультрамикроскопических исследований изучены модальные изменения респира­торного отдела легких при режиме одноразовой, предельной физической нагрузки. Использовалась статическая программа Microsoft Excell LL XP на персональном компьютере «Sony Vaio». В результате проведенных исследований выявлено, что после предельной, одноразовой физической нагрузки изменения в легких неразрывно связаны с состоянием ультраструктуры капилляров. При острой нагрузке в легких отмечены неравномерные изменения в стенке капилляров, отражающие в различных зонах их неодинаковую функциональную активность. Тесно связанный с механикой дыхания, этот физиологический механизм приобретает патологическую направленность при альвеолярной гипоксии, обусловленный уменьшением рО2во вдыхаемом воздухе. Ультраструктура межальвеолярных капилляров по сравнению с картиной "условной нормы" изменена. Наиболее универсальным признаком изменения барьера воздух-кровь при остром опыте было повышение проницаемости всех его элементов, диффузный отёк, увеличение везикулярных и вакуолярных компонентов в альвеолярном эпителии и эндотелиальных клеток капилляров. Məqalədə birdəfəlik kəskin fiziki yükün təsiri ilə alveollararası kapillyarların zədələnmə xüsusiyyətlərinin tədqiqi haqda məlumatlar təqdim edilmişdir. Tədqiqat cinsi xətti bəlli olmayan, cinsi yetkinliyə çatmış, bədən kütləsi 120-150 qram olan 5-10 aylıq erkək ağ siçovullar üzərində aparılmışdır. Cəmi 30 təcrübə heyvanından istifadə edilmişdir ki, onlardan da 10-u kontrol qrupu təşkil etmişdir. Heyvanlar birdəfəlik fiziki yükün təsirinə (fırlanan çarxda 3 saatlıq qaçış) məruz qalmışlar. Kompleks anatomik, histokimyəvi, elektronhistokimyəvi və ultramikroskopik tədqiqatlar əsasında birdəfəlik kəskin fiziki yük rejimində ağciyərlərin respirator şöbəsinin modal dəyişiklikləri öyrənilmişdir. Kəmiyyət göstəriciləri “Sony Vaio” kompüterində Microsoft Exsell LL XP proqramları əsasında riyazi statistik üsulla işlənmişdir. Aparılmış tədqiqatlar nəticəsində birdəfəlik kəskin fiziki yükdən sonra ağciyərlərdə baş verən dəyişikliklərin kapillyarların ultrastruktur vəziyyəti ilə bağlı olduğu aşkar edilmişdir. Kəskin fiziki yüklənmə zamanı müxtəlif kapillyarlarının fərqli funksional aktivliyi ilə əlaqədar olaraq onların divarında fərqli dəyişikliklər müəyyən edilmişdir. “Şərti norma” təsviri ilə müqayisədə alveollararası kapillyarların ultrastrukturu dəyişmişdir. Hava-qan baryerinin kəskin yük zamanı dəyişilməsinin ən universal əlaməti onun bütün elementlərinin keçiriciliyinin artması, diffuz ödem, alveolyar epitelin və kapillyarların endotel hüceyrələrinin vezikulyar və vakulyar komponentlərinin artması olmuşdur. The article presents information about the study of the damage characteristics to interalveolar capillaries under the influence of a physical load. The study was conducted on 5-10-month-old male white rats of unknown strain, sexually mature, with a body mass of 120-150 grams. A total of 30 experimental animals were used, 10 of which formed the control group. The animals were exposed to the influence of a physical load (a 3-hour running on a rotating wheel). Based on complex anatomical, histochemical, electrohistochemical and ultramicroscopic studies, the modal changes in the respiratory part of the lungs under acute physical load regimen were studied. The quantitative data were processed using mathematical statistical methods in Microsoft Excel XP. The findings of this study revealed that the structural changes observed in the lungs post-physical load were directly linked to alterations in the ultrastructural state of the capillaries. Specifically, variations in the functional activity of different capillary types resulted in distinct changes to their walls. Compared to the "normal" state, the ultrastructure of the interalveolar capillaries showed notable alterations. The most consistent sign of change in the alveolar-capillary barrier during acute physical load was an increase in permeability across all its components, characterized by diffuse edema and the enlargement of vesicular and vacuolar elements in both the alveolar epithelium and capillary endothelial cells.

Məqalədə I və II tip şəkərli diabet fonunda inkişaf etmiş diabetik nefropatiyalı xəstələrdə orqanizmin sitokin statusunun vəziyyətini aydınlaşdırmaq məqsədilə aparılmış tədqiqat işi haqqında məlumat verilmişdir. Tədqiqata 70 nəfər şəkərli diabet xəstəsi və 20 nəfər praktik sağlam şəxs (kontakt qrupu) cəlb edilmişdir, qan serumunda immunoferment üsulu ilə floqogen sitokinlər: interleykin-6 (IL-6), interleykin-12 (IL-12), alfa-şiş nekrozu faktoru (TNFα) və antifloqogen sitokin olan interleykin-10 (IL-10) səviyyələri araşdırılmışdır. Tədqiqatın nəticələrinin təhlili göstərmişdir ki, diabetik nefropatiya olan xəstələrdə mikroangiopatiyaların inkişafetmə mərhələsində floqogen sitokinlərin səviyyəsində yüksəlmə baş verir və bu proses zamanı sitokin kaskadın aktivasiyası ilə eyni zamanda, qanın laxtalanma sistemində olan dəyişikliklər və mikrosirkulyator pozulma artır. Şəkərli diabet zamanı yaranan mikrodamar ağırlaşmalarından ən çox rast gəlinəni diabetik nefropatiyadır ki, bu da öz növbəsində böyrəklərin xronik çatışmazlığına gətirib çıxarır. Bu patologiyanın inkişafını dayandırmaq üçün istifadə edilən strategiyalar hiperqlikemiya və yüksək arterial təzyiq kimi ənənəvi risk faktorlarının nəzarətinə yönəldilir. Diabetik xəstədə zərərli iltihabi proseslərin inkişafında iştirak edən mexanizmlərin aşkarlanması yeni terapevtik strategiyaların işələnib hazırlanması üçün çox vacibdir. В статье представлены сведения об исследованиях проведенных с целью уточнения цитокинового статуса организма у больных с диабетической нефропатией на фоне сахарного диабета 1 и 2 типов. В исследовании приняли участие 70 человек с сахарным диабетом и 20 практически здоровых людей (контрольная группа), в сыворотке крови иммуноферментным методом исследовали уровни флогогенных цитокинов: интерлейкина-6 (IL-6), интерлейкина-12 (IL-12), фактора некроза опухоли альфа (TNFα) и воспалительного цитокина интерлейкина-10 (IL-10). Цель исследования охарактеризовать цитокиновый статус у больных сахарным диабетом 1 и 2 типов, осложненным диабетической нефропатией. Анализ результатов исследования показал, что у больных диабетической нефропатией повышение уровня флогогенных цитокинов происходит на стадии развития микроангиопатий, в ходе этого процесса одновременно с активацией цитокинового каскада нарастают изменения в свертывающей системе крови и нарушения микроциркуляции. The article provides information about a research study conducted to investigate the cytokine status in patients with type 1 and type 2 diabetes with developed diabetic nephropathy. The study involved 70 diabetic patients and 20 healthy individuals (control group). Blood serum levels of pro-inflammatory cytokines – including interleukin-6 (IL-6), interleukin-12 (IL-12), and tumor necrosis factor-alpha (TNFα) – as well as the anti-inflammatory cytokine interleukin-10 (IL-10), were measured using the enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) method. Analysis of the study results revealed that in patients with diabetic nephropathy, the levels of pro-inflammatory cytokines increase during the progressive stages of microangiopathy. Alongside cytokine cascade activation, alterations in the blood coagulation system and exacerbation of microcirculatory disturbances were also observed. Among the microvascular complications associated with diabetes mellitus, diabetic nephropathy is the most frequently encountered condition, which, in turn, leads to chronic kidney failure. Strategies aimed at halting the progression of this pathology primarily focus on controlling traditional risk factors such as hyperglycemia and hypertension. Identifying the mechanisms involved in the development of inflammatory processes in diabetic patients is crucial for the development of novel therapeutic strategies. In this study, the focus is on the pathogenetic mechanisms associated with inflammation in diabetic nephropathy and the therapeutic potential of new anti-inflammatory strategies.

Məqalədə postmenopauza dövründə yumurtalıq polikistozu sindromu (YPS) olan qadınlarda insulinə rezistentliyin sümüklərdə mineral maddələrin sıxlığına təsirini və sümük remodelləşməsi markerlərinin dinamikasını araşdırmaq məqsədilə aparılmış tədqiqat izi haqqında məlumat verilmişdir. Bundan əlavə, YPS olan xəstələrdə sümük dəyişikliklərinin proqnozlaşdırıcısı kimi anti-Müller hormonunun effektivliyi qiymətləndirilmişdir. Tədqiqata 45-65 yaş arası 128 qadın cəlb edilmişdir. Əsas qrupa YPS olan 85 qadın, kontrol qrupuna isə klinik cəhətdən sağlam 43 qadın daxil edilmişdir. Aparılmış araşdırmalar nəticəsində məlum olub ki, YPS olan qadınlarda karbohidrat mübadiləsinin pozulması və androgenlərin artıq miqdarda sekresiyası hətta menopauzadan sonra da davam edir. Tədqiqat göstərmişdir ki, YPS olan qadınlarda piylənmədən asılı olmayaraq insulinə rezistentlik sümük quruluşuna birbaşa təsir göstərir. Bu, YPS olan şəxslərdə müşahidə edilən daha yüksək sümük sıxlığını izah etməyə kömək edə bilər. YPS olan postmenopauzal xəstələrdə nisbətən yüksək səviyyələrdə olan anti-Müller hormonu sümük rezorbsiyası markerləri ilə əlaqələndirilir və adaptiv sümük metabolizmi prosesləri ilə əlaqəni sübut edir. Bununla belə, YPS sümük toxumasının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün əsas mexanizmləri aydınlaşdırmaq və anti-Müller hormonunun proqnostik imkanlarını təhlil etmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac vardır. В статье представлены результаты исследования, проведенного с целью изучения влияния инсулинорезистентности на минеральную плотность кости и динамику маркеров ремоделирования костной ткани у женщин в постменопаузе с синдромом поликистозных яичников (СПКЯ). Кроме того, исследование было направлено на оценку эффективности антимюллерова гормона как предиктора изменений костной ткани у лиц с СПКЯ. В исследование были включены 128 женщин в постменопаузе в возрасте от 45 до 65 лет, которые не имели ранее выявленных изменений в метаболизме костной ткани или переломов в анамнезе. Основную группу — 85 женщин с СПКЯ в анамнезе, контрольную группу составили 43 клинически здоровые женщины. Исследование показало, что нарушения углеводного обмена и относительно повышенная секреция андрогенов яичниками, характерные для женщин с СПКЯ, сохраняются и после наступления менопаузы. Установленные связи показывают, что инсулинорезистентность у женщин с СПКЯ оказывают прямое влияние на структуру костей. У пациенток с СПКЯ в постменопаузе относительно высокие уровни антимюллерова гормона коррелируют с маркерами резорбции костей, что свидетельствует о связи с процессами адаптивного ремоделирования костей. Однако необходимы дальнейшие исследования для выяснения основных механизмов и анализа прогностических возможностей антимюллерова гормона в оценке состояния костной ткани при СПКЯ. The article presents data from a study investigating the impact of insulin resistance on bone mineral density and the dynamics of bone remodeling markers in women with polycystic ovary syndrome (PCOS) during the postmenopausal period. Additionally, the study evaluated the efficacy of anti-Müllerian hormone (AMH) as a predictor of bone changes in patients with PCOS. The study involved 128 women aged 45–65. The main group consisted of 85 women with PCOS, and the control group included 43 clinically healthy women. Research findings revealed that disruptions in carbohydrate metabolism and excessive androgen secretion persist in women with PCOS even after menopause. The study demonstrated that insulin resistance directly affects bone structure in women with PCOS, regardless of obesity status. This may help explain the higher bone density observed in patients with PCOS. Furthermore, elevated anti-Müllerian hormone levels in postmenopausal women with PCOS were associated with bone resorption markers, confirming a link with adaptive bone metabolism processes. However, further studies are necessary to elucidate the underlying mechanisms and to analyze the prognostic capabilities of anti-Müllerian hormone in assessing the condition of bone tissue in PCOS.

The work is dedicated to the study of the elimination ability of the ureter in patients with non-obstructive nephrolithiasis, in the aspect of predicting the duration of the period of stone discharge after extracorporeal shock wave lithotripsy (ESWL). The study included 134 patients with non-obstructive renal pelvis stones who underwent ESWL. All studied patients were divided into 2 groups: the first group consisted of 105 (78.4%) patients in whom this status was stated within 14 days after ESWL; the second group was represented by 29 (21.6%) patients with longer periods of achieving this condition or the presence of residual stone fragments on the 28th day of observation. The elimination capacity of the urinary tract was determined on the basis of an assessment of the peristaltic activity of the ureter on the side of the lesion, by studying the Doppler parameters of the ureteral jets. The shape of the Doppler spectrum, duration (T), peak and average velocity of ureteral jets were evaluated. In the studied patients, monophasic, biphasic, triphasic and continuous types of ureteral emissions were found. According to the results of the study, a significantly larger number of patients in the 2nd group of patients had continuous type of Doppler spectrum and a significantly lower average value. The odds ratio to have a longer period of stone passage in patients with CC<10 cm/sec compared to patients with values of this indicator ≥10 cm/sec was 5.3. The results of the study suggest that the elimination ability of the ureter in patients with nephrolithiasis is determined by its peristaltic activity, a non-invasive method for assessing which is Doppler investigation of ureteral jets. Markers of low elimination ability of the ureter should be considered an continious type of Doppler spectrum, as well as an average ureteral jet`s velocity of less than 10 cm/sec. Ekstrakorporal zərbə-dalğa litotripsiyasından (EZDL) sonrakı uzun müddət ərzində konqrementlərin soyudulması fonunda sidik axarlarının eliminasion qabiliyyətini öyrənmək məqsədilə tədqiqat aparılmışdır. Tədqiqata böyrək kasasında qeyri-obstruktiv daş olduğuna görə EZDL-ə məruz qalmış 134 xəstə cəlb edilmişdir. Onlardan EZDDL-dən sonra 14 gün müşahidə altında olan 105 nəfər (78,4%) birinci qrupa, daşların xaric olması daha uzun müddət çəkən 29 nəfər (21,6%) pasiyent isə ikinci qrupa daxil edilmişdir. İkinci qrupun xəstələrində sidik daşı fraqmentləri müşahidənin 28-ci gününə qədər xaric olmamışdır. Sidik çıxarı yolların eliminasion qabiliyyəti zədəli tərəfin sidik axarlarının peristaltikaedici funksiyasının Dopler vasitəsilə müşahidəsi yolu ilə öyrənilmişdir. Dopler spektrinin forması, sidik axarının atımının müddəti (T), yüksək (YS) və orta (OS) sürəti öyrənilmişdir. Tədqiqat zamanı sidik axarında atımın təkfazalı, ikifazalı, üçfazalı və uzun sürən tipləri müşahidə edilmişdir. 2-ci qrup pasiyentlərdə Dopler spektri daha çox üstün sürən tipi və daha aşağı orta sürət (OS) müşahidə edilmişdir; sidik atımının orta sürəti 10 sm/san-dən az olanlarla bu göstəricidən çox olanlar arasında daşların xaric olması müddətinin şanslarına nisbəti 5,3-ə bərabər olmuşdur. Bu, nefroliti az olan xəstələrdə sidik axarının eliminasion qabiliyyəti peristaltik aktivlikdən asılıdır. Dopler spektrinin uzun sürən tipini, həmçinin sidik axarında axım sürətinin 10 sm/san-dan az olmasını onun eliminasion qabiliyyətinin zəifliyinin marker hesab etmək olar. Работа посвящена исследованию элиминационной способности мочеточника у пациентов с необструктивным нефролитиазом, в аспекте прогнозирования продолжительности периода отхождения конкрементов после экстракорпоральной ударно-волновой литотрипсии (ЭУВЛ). В исследование было включено 134 пациента с необструктивными камнями почечной лоханки, которыми была проведена ЭУВЛ. Все исследуемые больные были разделены на 2 группы: первую группу составили 105 (78,4%) больных, у которых этот статус был констатирован в течение 14 дней после ЭУХЛ; вторая группа была представлена 29 (21,6%) пациентами с более длительными сроками достижения этого состояния или наличием резидуальных фрагментов камня на 28 день наблюдения. Элиминационная способность мочевыводящих путей определялась на основании оценки перистальтической активности мочеточника на стороне поражения, путем изучения доплеровских параметров мочеточников. Были оценены форма доплеровского спектра, длительность (Т), пиковая и средняя (СС) скорость мочеточниковых выбросов. У исследуемых пациентов были обнаружены монофазный, двухфазный, трехфазный и продолженный типы мочеточниковых выбросов. По результатам исследования у достоверно большего количества пациентов 2 группе пациентов наблюдался удлиненный тип доплеровского спектра и достоверно более низкий показатель СС. Отношение шансов иметь более длительный период отхождения камней у больных с уровнем СС<10 см/сек по сравнению с пациентами со значениями данного показателя ≥10 см/сек составляло 5,3. Результаты исследования позволяют утверждать, что элиминационная способность мочеточника у пациентов с нефролитиазом определяется его перистальтической активностью. Маркерами низкой элиминационной способности мочеточника следует рассматривать продленный тип доплеровского спектра, а также среднюю скорость мочеточникового выброса менее 10 см/сек.

Məqalədə hepatosellülyar karsinomanın (HSK) mərhələsinin təyini üçün ekspert sistemin arxitekturası və reallaşdırılması prinsipləri haqqında məlumat verilmişdir. HSK-nın vəziyyəti ona xas olan klinik əlamətlərin mümkün qiymətlərinin müxtəlif kombinasiyaları ilə ifadə olunur və bu kombinasiyaların verilmiş siniflər üzrə təsnifləndirilməsi əsasında HSK-nın mərhələsi təyin edilir. İstinad edilən parametrlərin və onların əlamətlərinin çoxluğu, mürəkkəbliyi, həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət xarakterli olması səbəbindən yarana biləcək həkim səhvlərinin qarşısının alınması zərurəti HSK-nın diaqnostikası sisteminin işlənilməsini aktuallaşdırmışdır. Tədqiqatda sistemin arxitekturası, onu təşkil edən bilik bazası, verilənlər bazası, məntiqi nəticəçıxarma və interfeys bloklarının iş prinsipi, onların qarşılıqlı funksional əlaqəsi göstərilmişdir. Biliklərin təsvirinin produksiya modeli əsasında həkim-ekspertlərin biliklərinin qaydalara transformasiyası və bilik bazasının formalaşması, giriş verilənlərinin müxtəlif kombinasiyalarına uyğun olaraq bilik bazasından müvafiq qaydanın işə düşməsi, diaqnostik qərarın qəbulu və istifadəçiyə çatdırılması mexanizmini reallaşdıran proqram təminatı işlənilmişdir. Visual Study 2019 platformasında C# proqramlaşdırma dilində reallaşdırılan diaqnostik sistemin veb texnologiyalarla inteqrasiyası problemləri həll edilmişdir. HSK-nın mərhələsinin təyini sistemi sınaqdan keçirilmiş və onlayn mühitdə istismara qəbul edilmişdir. В статье представлены сведения об архитектуре и принципах реализации экспертной системы диагностики гепатоцеллюлярной карциномы (ГЦК). Состояние ГЦК определяется множеством различных комбинаций возможных значений, характерных для него клинических признаков, на основе группировки которых по заданным классам иденцифицируется стадия ГЦК. Необходимость предотвращения врачебных ошибок, которые могут возникнуть из-за большого количества клинических признаков и их значений, количественного и качественного характера этих показателей актуализировали проблему разработки системы диагностики ГЦК. В исследовании представлены архитектура системы, принципы работы и функциональная взаимосвязь его структурных компонентов – базы знаний и базы данных, механизма логического вывода и интерфейсного блока. На основе продукционной модели представления знаний разработано программное обеспечение, реализующее механизмы трансформации знаний врачей-экспертов в правила и формирование базы знаний, активации из базы знаний правил, соответствующих различным комбинациям входных данных, принятие диагностических решений и их предоставление пользователям. Реализация системы диагностики ГЦК с использованием языка программирования C# на платформе Visual Study 2019 позволила решить проблему ее интеграции с веб-технологиями. Система диагностки стадий ГЦК протестирована и принята к эксплуатацию онлайн среде. This article provides information on the architecture and implementation principles of the expert system for the diagnosis of hepatocellular carcinoma (HCC). The state of HCC is expressed by various combinations of possible values of its clinical signs, and the HCC staging is determined based on the classification of these combinations by given classes. The need to prevent medical errors due to large number, complexity, and quantitative and qualitative character of parameters referred to has made the development of the HCC diagnosis system urgent. This article presents an architecture of the system and its constituent knowledgebase, database, working principle of logical reasoning and interface blocks, and their mutual functional relationship. Based on the knowledge description production model, this study develops software realizing the mechanism of transforming the knowledge of doctors-experts into rules and forming a knowledge base, activating the appropriate rule from the knowledge base according to various combinations of input data, making a diagnostic decision and delivering it to a user. The diagnostic system implemented in C# programming language with web technologies is integrated on Visual Study 2019 platform. HCC staging system is tested and run online.

Статья посвящена 100-летию со дня рождения доктора медицинских наук, профессора А.М.Талышинского. Потомок Ленкоранских (Талышских) ханов, Абас Мехти оглы Талышинский – является основоположником рязанской школы фундаментальной оториноларингологии, основателем первой в Рязани оториноларингологической клиники с полным набором операций, в т.ч. онкологических. Он первым в СССР использовал в своей работе метод общего обезболивания при амбулаторных операциях, разработал и получил патент на роторасширитель, который применяется в практике до настоящего времени и носит его имя. Профессор А.М.Талышинский разработал метод хирургического лечения храпа. Именно в Рязани в 1967 году была выполнена первая в Советском Союзе успешная операция по лечению этой патологии. A descendant of the Lenkoran (Talysh) khans, Abas Mehdi Ogly Talyshinsky is the founder of the Ryazan school of fundamental otorhinolaryngology, the founder of the first otorhinolaryngology clinic in Ryazan with a full range of ENT operations, including oncology. He was the first in the Soviet Union to use in his practice the method of general anesthesia for outpatient operations, developed and received a patent for a mouth dilator, which is still in use and bears his name. Professor A.M. Talyshinsky developed a method of surgical treatment of snoring. It was in Ryazan in 1967 that the first such operation in the USSR was carried out. Məqalə tibb elmləri doktoru, professor A.M.Talışınskinin anadan olmasının 100-illiyinə həsr edilir. Ryazan fundamental otorinolarinqologiya məktəbinin banisi, Lənkəran (Talış) xanlarının nəslindən olan Abas Mehdi oğlu Talışinski Ryazan şəhərində ilk LOR əməliyyatları, o cümlədən onkoloji əməliyyatlar icra edilən ilk otorinolarinqologiya klinikasının yaradıcısıdır. O, Sovet İttifaqında ilk dəfə olaraq ambulator əməliyyatlar üçün ümumi anesteziya üsulunu öz praktikasında tətbiq etmiş, hələ də istifadə olunan və onun adını daşıyan ağız dilatatoru işləyib hazırlamışdır. A.M.Talışınskinin bu yeniliyi patentə layiq görülmüşdür. Professor A.M.Talışinski xoruldamanın cərrahi müalicəsi üsulunu işləyib hazırlamışdır. SSRİ-də ilk belə əməliyyat məhz 1967-ci ildə Ryazanda həyata keçirilib.

В статье представлены результаты исследования, проведенного с целью изучения влияния хронического воздействия различных тяжелых металлов через питьевую воду на процессы оксидативного стресса при экспериментальном атеросклерозе. Эксперименты выполнены на 110 белых нелинейных крысах-самцах, разделенных на 5 групп: I группа – здоровые животные (10 крыс); II группа – животные с моделированным атеросклерозом (10 крыс); III группа – животные, которым после моделирования была проведена затравка сульфатом кадмия (30 крыс), в IV – нитратом никеля (30 крыс) и в V – нитратом кобальта (30 крыс). Модель атеросклероза создавалась по И.В. Савицкому с соавт., основанной на мультифакториальной теории развития атеросклероза. После моделирования атеросклероза крысы подвергались хроническому воздействию тяжелых металлов через питьевую воду в течение 60 дней. В качестве токсикантов использованы сульфат кадмия (1 мг/кг), нитрат никеля (2 мг/кг) и нитрат кобальта (2 мг/кг). Процессы оксидативного стресса прослеживали по уровню малонового диальдегида (МДА), диеновых конъюгатов (ДК) и каталазы (КА). Исследование показало, что при хронической интоксикации крыс с экспериментальным атеросклерозом различными тяжелыми металлами через питьевую воду происходит прогрессирующее усиление процессов окислительного стресса на фоне снижения активности антиоксидантной системы. Об этом свидетельствовало нарастание уровня МДА, ДК с параллельным снижением активности КА в сыворотке крови. Выраженность изменений имела прямо пропорциональную зависимость со сроком затравки: максимальные изменения отмечались к концу 60 суток от начала затравки. Патологические изменения были наиболее высокими при хроническом отравлении сульфатом кадмия и на низком уровне у животных при отравлении нитратом кобальта; токсическое действие нитрата никеля было умеренным. Полученные данные свидетельствуют о необходимости использования антиоксидантов в комплексном детоксикационном лечении хронического отравления тяжелым металлом. Məqalədə eksperimental aterosklerozlu heyvanlarda içməli su vasitəsilə müxtəlif ağır metallarla xronik zəhərlənmənin oksidləşdirici stress proseslərinə təsirini öyrənmək məqsədilə aparılmış tədqiqat işi haqqında məlumar verilmişdir. Eksperimentlər qeyri-xətli 110 ağ erkək siçovullar üzərində V seriyada aparılmışdır: I qrup – sağlam heyvanlar; II qrupda – eksperimental aterosklerozlu heyvanlar; ateroskleroz modelləşdirmədən sonra III qrupda – kadmium sulfatla, IV qrupda – nikel nitratla və V qrupda – kobalt nitratla xronik zəhərlənmə modeli yaradılmışdır. Ateroskleroz modeli, aterosklerozun inkişafının multifaktorial nəzəriyyəsinə əsaslanılaraq, İ.V.Savitsky və baş. görə yaradılmışdır. Aterosklerozun modelləşdirilməsindən sonra siçovullar 60 gün ərzində içməli su vasitəsilə ağır metallara xronik zəhərlənmə aparılırdı. Toksikant kimi kadmium-sulfat (1 mq/kq), nikel-nitrat (2 mq/kq) və kobalt-nitrat (2 mq/kq) istifadə edilmişdir. Oksidləşdirici stress prosesləri malondialdehid (MDA), dien konjuqatları (DK) və katalaza (KA) səviyyəsi ilə izlənilmişdir. Tədqiqat göstərmişdir ki, eksperimental aterosklerozlu siçovulların içməli su vasitəsilə müxtəlif ağır metallarla xronik intoksikasiyası zamanı antioksidant sistemin aktivliyinin azalması fonunda oksidləşdirici stress prosesləri sürətlənir. Bu, qan serumunda KA aktivliyinin azalması ilə paralel MDA və DK səviyyəsinin artması ilə təzəhür edir. Dəyişikliklərin şiddəti zəhərlənmə dövrü ilə düz-mütənasib olur və maksimum dəyişikliklər zəhərlənmənin başlanmasından sonrakı 60 günün tamamında müşahidə edilir. Patoloji dəyişikliklər kadmium sulfatla xronik zəhərlənmə zamanı ən yüksək, kobalt-nitratla zəhərlənmə heyvanlarda isə aşağı səviyyədə olmuşdur; nikel-nitratın zəhərləyici təsiri orta səviyyədə olmuşdur. Əldə edilən məlumatlar ağır metallarla xronik zəhərlənməsinin kompleks detoksikasion müalicəsində antioksidantlardan istifadə edilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir. In the article present the results of a study conducted to study the effect of chronic exposure to various heavy metals through drinking water on the process of oxidative stress in experimental atherosclerosis. The experiments were performed on 110 white non-linear male rats, divided into 5 groups: Group I – healthy animals (10 rats); Group II - animals with modeling atherosclerosis (10 rats); Group III - animals that, after modeling, were exposure to cadmium sulfate (30 rats), in IV - to nickel nitrate (30 rats) and in V - to cobalt nitrate (30 rats). The model of atherosclerosis was created according to I.V. Savitsky et al., based on the multifactorial theory of the development of atherosclerosis. After modeling atherosclerosis, rats were exposed to chronic heavy metals through drinking water for 60 days. Cadmium sulfate (1 mg/kg), nickel nitrate (2 mg/kg) and cobalt nitrate (2 mg/kg) were used as toxicants. The processes of oxidative stress were monitored by the level of malondialdehyde (MDA), diene conjugates (DC) and catalase (CA). The study showed that during chronic intoxication of rats with experimental atherosclerosis with various heavy metals through drinking water, there is a progressive increase in oxidative stress processes against the background of a decrease in the activity of the antioxidant system. This was evidenced by an increase in the level of MDA and DC with a parallel decrease in CA activity in the blood serum. The severity of the changes was directly proportional to the period of exposure: maximum changes were observed at the end of 60 days from the start of exposure. Pathological changes were highest in chronic poisoning with cadmium sulfate and at low levels in animals with cobalt nitrate poisoning; the toxic effect of nickel nitrate was moderate. The obtained data indicate the need to use antioxidants in complex detoxification treatment of chronic heavy metal poisoning.