Bu makalede, din sosyolojisi alanına ömrünü adamış bir akademisyen olan İsmet Altıkardeş'in düşünce dünyasında din olgusuna yönelik sosyolojik yaklaşımı konu edinilmektedir. Altıkardeş’in sosyolojik düşünsel serüvenini anlamak için yorumlayıcı paradigma ve nitel araştırma deseni esas alınmıştır. Altıkardeş'in eserleri ve kendisiyle gerçekleştirilen görüşmelerden elde edilen veriler doğrultusunda din olgusuna yaklaşımı içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Buna göre, Altıkardeş dinin bireyler ve toplumlar için sadece bir inanç sistemi değil, aynı zamanda yaşamı düzenleyici ve yönlendirici bir rehber olduğunu vurgular. Din, bireylerin davranışlarını etik normlara uygun şekilde yönlendirerek, toplumsal uyumu ve sürdürülebilirliği sağlar. Altıkardeş'e göre din, toplumsal dayanışma ve iş birliğini teşvik eden bir sosyal kurum olarak, bireylerin manevi ve ahlaki gelişimini destekler ve toplumsal huzuru güçlendirir. Aynı zamanda din ahlaki bir çerçeve sağlamakla kalmaz, bilimle uyum içerisinde insanlığın ortak yararına hizmet edebilecek bir araçtır. Altıkardeş’in din anlayışı, bireysel gelişimi ve toplumsal yapının güçlendirilmesini esas alır ve dinin, bireysel mutluluk ile toplumsal uyum arasında köprü işlevi gören temel bir unsur olduğunu vurgular. Bu yaklaşım, dinin hem bireysel hem de toplumsal düzeyde denge ve uyum sağla sağladığını gösterir.

Toplumsal değişim ve din, sosyal bilimlerin temel araştırma alanlarından biridir. Bu makale, bu iki kavramı Cumhuriyet Dönemi bağlamında incelemektedir. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, Türkiye’de yeni bir toplum inşa etme çabaları ön plana çıkmıştır. Cumhuriyet öncesi dönemde din, toplumun ve yönetimin merkezinde yer alırken, Cumhuriyet’in laikliği benimsemesiyle birlikte dinin etkisi önemli ölçüde azalmıştır. Bu değişim, devlet politikaları aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışma, Cumhuriyet’in ilanından 1982 Anayasası’nın kabulüne kadar olan dönemi kapsamaktadır ve bu süreçteki siyasi, dini ve sosyal değişimleri bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır. Laikliğin ilanı, eğitimde birlik sağlama, tekke ve zaviyelerin kapatılması, medeni kanunlarda yapılan reformlar ve kılık kıyafet düzenlemeleri gibi değişiklikler, toplumun yapısını önemli ölçüde etkilemiştir. Özellikle Diyanet İşleri Başkanlığı’nın kurulması ve bu kurumun günümüze kadar devam eden varlığı, her dönem tartışma konusu olmuştur. Bu başkanlığın, devletin laik düzenine aykırı olarak neden kurulduğu ve toplumda hangi fonksiyonları yerine getirdiği gibi sorular bu çalışmanın odak noktalarındandır. Ayrıca, 1961 ve 1982 yıllarında çıkarılan anayasalar arasındaki değişimler de ele alınmış, bu süre zarfında toplumda meydana gelen dönüşümler detaylandırılmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden olan doküman analizi ile gerçekleştirilen bu çalışma, Cumhuriyet dönemi üzerine çok yönlü araştırmalara kaynak oluşturmayı ve alana katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Toplumun din ile ilişkisi, laiklik politikaları ve bunların toplumsal etkileri üzerine kapsamlı bir anlayış geliştirmek, bu çalışmanın temel hedefidir.

Bu makale, sosyo-ahlakî yasal yönleriyle tövbe konusunu Mu’tezilî bakış açısıyla konu edinmektedir. Makalede tövbenin Allah’ın hukukuna taalluk eden yönünden ziyade insan hak ve onurunu ilgilendiren boyutu incelenecektir. Özellikle birey ve kamuya sirayet eden ihlâller nedeniyle gerekli olan tövbenin ahlakî, dinî ve hukukî kaideleri irdelenecektir. Mu‘tezilî teolojide tövbe fiilinde gerekli unsurlar, tövbe etmeyi gerektiren koşullar ve günaha karşı zorunlu yaptırımlar analitik bir yöntemle tahlil edilecektir. Makalede detaylı kavram analizlerine yer verilmeyecek ana tema Mu‘tezile’ye özgü görüşlerle sınırlandırılacaktır. Fakat güncel ile bağıntıyı sağlama gayesiyle kamu hakları ve menfaatini konu edinen modern dönem çalışmalarından da istifade edilecektir. Makalenin özgünlüğü tövbe konusunu bireysel dinî bir tercihin ötesine taşıyarak kamu ahlakı çerçevesinde yasal boyutlarıyla ele alacak olmasıdır. Böylece mesele, salt dinî içeriğiyle ele alınmayacak özellikle kamu hukuku dikkate alınarak sosyo-ahlakî bir boyut da eklenmiş olacaktır. Sonuç olarak kamu hukuku ve menfaatine yönelik ihlâl durumlarında tövbenin ahlakî ve yasal yaptırımı gerektiren bir ödev olduğu vurgulanarak onarıcı ve yapıcı yönü belirtilecektir.

Bu makale, ağır hastalarda dinî başa çıkma sürecini anlamak amacıyla yapılan nitel bir araştırmadan oluşmaktadır. Kanserli, MS (Multiple Skleroz)li ve felç (inme)li hastalardan oluşan örneklem grubu, Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi’nde tedavi gören 35 hastadan oluşmaktadır. Görüşmeler, hastalığı anlamlandırma ve uyum, hastayı hayata bağlayan süreçler, dinî başa çıkma süreci, hastanın hayata dair beklenti ve istekleri şeklinde dört ana tema çevresinde yapılmıştır. Ağır hastalık sürecinin hastaların hayatlarında, iş ve sosyal hayatın değişmesi, psikolojik sağlığın bozulması ve tedavi sürecinin yıpratıcılığına dair etkiler bıraktığı yadsınamaz bir gerçektir. Bu gibi durumlarla başa çıkmada dinin etkisi de bir o kadar gözlenen bir gerçekliktir. Nitekim 29 hastada sevgi temelli koruyucu Tanrı algısı görülmüştür. Araştırmada bunun yanı sıra hastaların, sağlıklarına kavuşarak sade bir yaşam beklentisi ile hayata geri dönmek istedikleri ve eski hayatlarına dair pişmanlıklarıyla yüzleştikleri görülmektedir. Sonuç olarak; Allah’a sığınmak, O’ndan güç almak, dua, ibadet, sabır, aile ve yakın çevre desteği (sosyal destek) gibi, dinin direk ve dolaylı olarak sağlamış olduğu etkenlerin hastalıkla mücadelede ve sade ve huzurlu bir hayat beklentisi içine girmede olumlu etkileri olduğu anlaşılmıştır.

Bu makalenin amacı; güncel olarak uygulanan 2018 Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (Ortaöğretim 9, 10, 11 ve 12. Sınıflar) kazanımlarının, 21. yüzyıl becerilerinden olan bilgi okuryazarlığı, medya okuryazarlığı ve teknoloji okuryazarlığı becerilerinin geliştirilmesine katkısını tespit etmektir. Bu doğrultuda öncelikle 21. yüzyıl becerileri arasında yer alan bilgi, medya ve teknoloji okuryazarlığı becerilerinin kavramsal çerçeveleri ele alınmış, bu becerilerin din öğretimiyle ilişkisi ve öğretim programındaki kazanımların bu becerilerin gelişimine katkısı değerlendirilmiştir. Araştırmada kapsam olarak Türkiye’de ortaöğretim kurumlarında güncel olarak uygulanan 2018 DKAB Dersi Öğretim Programı (Ortaöğretim 9, 10, 11 ve 12. Sınıflar) belirlenmiştir. Dolayısıyla bu çalışma programın tamamı üzerine olmayıp, programda yer alan kazanımlar ve kazanımlara ait açıklamalarla sınırlandırılmıştır. Araştırma sürecinde yöntem olarak içerik analizi türlerinden olan kategorisel içerik analizi benimsenmiştir. Öğretim programında yer alan kazanımlar, kazanımlara ilişkin açıklamalarla birlikte ele alınarak bilgi okuryazarlığı, medya okuryazarlığı ve teknoloji okuryazarlığına ilişkin kodlamalarla MAXQDA nitel veri analizi programında analiz edilmiştir. Yapılan analiz sonucunda öğretim programında yer alan kazanımlarda ve kazanımlara ilişkin açıklamalarda bilgi okuryazarlığı becerisinin öne çıktığı sonucuna ulaşılmıştır.

Kur’an’ın okunup anlaşılması büyük ölçüde Arapçanın dil yapısının bilinmesine ve lafızların cümle içindeki konumlarına göre taşıdıkları anlamların doğru tespit edilmesine bağlıdır. Lafız-mana ilişkisi diye isimlendirilen bu durum tefsir ilmi açısından önemli olduğu için yapılan her türlü tefsir çalışmalarında dil bilimsel yaklaşımlar Kur’an’da Allah Teâlâ’nın muradını belirlemede önemli yer tutmuştur. Nazmı ve manasıyla i‘câzın en mükemmel halini temsil eden Kur’an, insanların ruh dünyalarını ve anlayışlarını etkileyerek onları en güzel olana yönlendirmek için farklı edebî üsluplar kullanmıştır. Arap dilinde ve Kur’an’da özel kullanım şartlarına ve geniş anlam yelpazesine sahip lafızlardan biri de ‘asâ/عسى fiilidir. Diğer fiillere nazaran farklı kullanım şartlarına tabi olan bu fiil, cümledeki konumuna, sözü söyleyenin ve muhatabın durumuna göre farklı manalar ifade etmektedir. Müfessirler عسى fiilinin ifade ettiği manaları tefsirlerinde geniş izahlarla ele almışlardır. Konuya eleştirel bir açıdan yaklaşarak onların değişik vesilelerle yaptıkları açıklamaları bir araya getirmek Kur’an’ı anlamaya yardımcı olacaktır. Bir giriş üç ana başlıktan oluşan bu çalışmada öncelikle عسىfiili dil bilimleri açısından incelendikten sonra Kur’an’da kullanıldığı ayetlerin iç ve dış bağlamlarına göre ihtiva ettiği anlamlar keşfedilmeye çalışıldı. İkinci olarak müfessirlerin bu fiil hakkında yaptığı açıklamalar ve yorumlar eleştirel bir tarzda ele alınarak konunun anlaşılmasına katkı sunabilecek bazı öneriler sunuldu. Üçüncü başlıkta bu fiilin Kur’an’da kullanıldığı manaları tespit edilmeye çalışıldı. Özellikle meal çalışmalarında عسى fiilini tek düze tercüme yerinde ayetin bağlamına göre daha uygun manalar verilmesi üzerinde durularak Kur’an araştırmacılarına ve meâl çalışmalarına olumlu katkılar sunulmaya çalışıldı.

Yaklaşık dörtte biri kıssalardan oluşan Kur’an’ın pek çok amacı olmakla beraber ana hedeflerinden birisi de insanlığın tarihte yaşanmış olan olaylardan haberdar olup ibret almasını sağlamaktır. Allah, kıssalar aracılığıyla hem önceki topluluklardan haber vermekte hem de istenilen doğru yolun izlenmesi için öncekilerin hayat tecrübelerini insanlığın dikkatine sunmaktadır. Erbabınca malum olduğu üzere ayetler yaşayan bir topluma nüzul vasatı dikkate alınarak farklı sebepler üzerine farklı zamanlarda nazil olmuştur. Hz. Muhammed’in (sav) risâletinin ilk yıllarını geçirdiği Mekke dönemi Hz. Peygamber ve ashabının hem maddi hem de manevi desteğe ihtiyaç duyduğu zorluklarla karşılaştığı yıllardır. Nüzul vasatı dikkate alınarak nazil olan bu kıssalarla inananlara moral ve destek verilerek Cenâb-ı Hakkın sabredenlerin yanında olduğu hatırlatılmıştır. Biz bu çalışmamızda Kur’an’ı Kerim’de en fazla anlatılan kıssalardan olan Hz. Musa kıssasını özellikle Mekkî ayetleri dikkate alıp, Hz. Muhammed’e ve ashabına nasıl bir destek ve motivasyon sağladığını yaşanan olaylar ile kıyaslama yaparak ele almaya çalıştık.

Bireysel travmalar gibi toplumsal travmalar da beraberinde bir takım uyum sorunlarını getirebilir. Savaş, doğal afet, terör gibi travmatik nedenlerle gerçekleşen olaylar sadece bireyleri değil toplumun genelini de etkileme kapasitesine sahiptir. Türk tarihinde zaferler kadar yenilgilerin de olduğu bilinen bir gerçektir. 1915 yılında on gün süren Sarıkamış Harekâtı olumsuz hava koşulları ve çetin coğrafi şartlar nedeniyle başarısızlıkla sonuçlanmış çok sayıda şehit verilmiştir. Sarıkamış harekatı politik psikoloji açısından objektif bir bakış açısıyla değerlendirildiğinde seçilmiş bir travma olduğu söylenebilir. Tıpkı Balkan savaşları gibi ağır sonuçları olmuş ve toplum tarafından üzüntüyle karşılanmıştır. Ancak devam etmekte olan Kurtuluş Savaşı nedeniyle Çanakkale Zaferi halka moral ve motivasyon sağlamak adına daha fazla ön plana çıkarılırken Sarıkamış hüzün dolu hikayesiyle geri planda kalmıştır. Bütün bu olumsuz koşullara rağmen Türk milleti Sarıkamış Harekatını seçilmiş bir travma olarak değil seçilmiş bir zafer olarak anlamlandırmış, acısıyla tatlısıyla bağrına basmıştır. Bugün gelinen noktada Sarıkamış Şehitleri her yıl binlerce kişinin katılımıyla anılmakta ve buradan toplumsal kimliğin güçlendirilmesi, gençlere milli bir şuur aşılamak ve zamanında tutulamayan yas sürecini tamamlayarak vefa duygularını yaşamak ve yaşatmak amaçlanmaktadır. Tarihsel verilerin psiko-sosyal açıdan değerlendirilmesi ve analiz edilmesi yöntemini benimseyen bu araştırma Sarıkamış Harekâtının ya da Sarıkamış Destanının politik psikoloji yönüyle değerlendirilmesine katkı sunmayı amaçlaması bakımından ilk olma özelliğine sahiptir. Araştırmada toplumsal travmayla baş etmede Sarıkamış örneğinden yola çıkarak üç ana sonuca ulaşılmıştır. Bunlardan ilki mekânın ve sembollerin travmayla baş etmedeki rolü, ikincisi vatan sevgisi ve şehitlik gibi değerlerin ve maneviyatın baş etmede rolü, son olarak ise baş etme sürecinde kimlik inşasının rolü şeklinde sıralanabilir.

İnsanların tarih boyunca maruz kaldıkları uyaranları idrak etme, anlama ve değerlendirme çabası içinde olmaları bilişsel bir süreç olan algılama sürecinin başlamasına etki etmektedir. Algılama sürecinin sonunda insanın tutumlarına temel olan algılara ulaşılmaktadır. Algılama süreci değişken ve öznel bir süreç olduğundan bu süreç boyunca insan çevresel faktörlerden, kültürden ve farklı görüşlerden etkilenebilmektedir. İnsanların algılamalarına etki edebileceğini bilen algı yöneticileri toplumları istedikleri şekilde güdülemek amacıyla algı yönetimi faaliyetlerinde bulunmuşlardır. Kur’an’daki algı yönetimi örneklerinden hareketle inkarcıların peygamberler ve onların getirdiği akideler hakkında toplum nazarında oluşabilecek olumlu algıların bir takım tuzak kurma faaliyetleriyle önüne geçmek istediklerini görmekteyiz. Bizim bu çalışmadaki amacımız inkarcıların bulundukları toplumlarda yürüttüğü algı operasyonlarına dayalı tuzak kurma eylemlerini Kur’an’da bahsi geçen örneklerden yola çıkarak a) doğru söyleyeni itibarsızlaştırmak b) algıyı gerçeğe dayandırmak c) değerlere yaslanmak d) akla değil duygulara hitap etmek e) güvenilirlik kazanmak ve etkili bir taşıyıcı bulmak f) çoğunluğa uyma zaafını kullanmak g) bütünden koparmak ve bilgiyi işlemden geçirmek başlıkları altında ele almaktır. Bu bağlamda elde edilen veriler yorumlayıcı yaklaşım yöntemiyle tarihsel dokümantasyon tekniğini kullanarak örnekler üzerinden tahliller yapılarak değerlendirilmiştir.

Bu makalede, vefa duygusunda ve onun toplumsal tezahürlerinde yaşanan değişimler, sosyolojinin kavramsallaştırmalarından olan yabancılaşma kavramı çerçevesinde ele alınmıştır. Geleneksel toplumun güçlü duygularından olan vefanın modern toplumda zayıflaması, yabancılaşma olgusuyla doğru orantılı olarak geliştiği düşünülmektedir. Modern toplumun tüketim kültürü ve rasyonellik anlayışı da yabancılaşmayı tetikleyici ve geleneksel vefa duygusunu tahrip edici birer unsur olarak değerlendirilmiştir. İnsan doğasında bir nüve olarak her zaman var olan vefa duygusu, modern toplumla birlikte üstü küllenmiş olsa da ona yeni bir anlam kazandırıldığında eski toplumsal işlevselliğini yeniden elde edebileceği düşünülmektedir. Birey ve toplumda yabancılaşmanın artması ölçüsünde ondaki vefa duygusu tükendiği gibi bu psikozu aşması ölçüsünde de vefa duygusunun canlandığı öngörülmektedir. Bunun yanı sıra modern rasyonellikle değişen yaşam biçimleri ve duygu durumuna uygun yeni bir vefa anlayışını geliştirmenin elverişli bir yol olabileceği düşünülmektedir. Teorik çerçevede ele alınan bu konunun, vefasızlığın çokça dillendirildiği günümüzde başta dinî açıdan olmak üzere diğer toplumsal yönleriyle de irdelenmesine katkı sağlaması beklenmektedir.