Bu çalışmanın amacı, zorunlu ve seçmeli ders olarak okutulan Arapça dersine yönelik Anadolu İmam Hatip Lisesi (AİHL) öğrencilerinin metaforik algılarını tespit etmektir. Öğrencilerin söz konusu dile ve bu dili öğrenme sürecine ilişkin algılarını ortaya çıkarmada kullanılan metaforlar, muhatap kitlenin tanınmasına yardımcı olduğu gibi öğretici tutumlarını belirleme konusunda da rehber bir niteliği haizdir. Liseli bir öğrenci, kavrama yeteneğinin geliştiği bir evrede bulunduğu için dil algısını ifade edebilmektedir ve bu durumun en somut ifadeyle bilinmesi öğrencilerin mesleki hayatları için ehemmiyet arz eden lisans eğitimlerine yönelik atacakları son adımda müstesna bir önem arz etmektedir. Daha önce liselerde buna yönelik bir çalışmanın yapılmamış olması ve araştırmaya konu olan okulun LGS’de başarılı bir okul olması, araştırmanın sonuçlarına olan ilgiyi artıracak ve kıyas edilebilir çıktılar sunacaktır. Öğrencilerin dil öğrenmeye karşı hazır bulunuşlukları, öğrenecekleri dile karşı ilgi, tutum ve davranışları anlamada etkili rol oynamaktadır. Zira dile yönelik öğrencilerin dünyasındaki olumlu metaforlar, dil öğrenme sürecini pozitif; olumsuz metaforik algılar ise negatif olarak etkileyebilmektedir. Çalışma sonunda öğrencilerin Arapçayı din dili olması bakımından önemli gördükleri ve Arapçaya ekmek-su gibi bir değer atfettikleri görülmektedir. Konjonktürel olarak Arapçayı gerekli gören öğrenciler olduğu gibi, Arapçayı gereksiz bir ameliye sayanlar da yok değildir. Öğrenciler bu dili tam anlamıyla ihata edemeyeceklerini okyanus, dilin zorluğunu dağ, dile çift yönlü bakış açılarını dikenli gül vb. metaforlar ile ifade etmişlerdir.

Araştırma, Ankara’da ikamet eden ve çalışan kadınların annelik ve dindarlık algıları arasındaki bağı anlamayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemi ve fenomenolojik desen olarak tasarlanan çalışmada, 30 kadından yarı yapılandırılmış mülakat tekniğiyle veri toplanmıştır. Katılımcılar, annelik durumları (potansiyel anne, çocuksuz kadın ve biyolojik anne) ve çalışılan sektör (tarım, sanayi, hizmet) gibi çeşitli kriterlere göre kota, ölçüt ve maksimum çeşitlilik örnekleme yöntemi ile seçilmiştir. Görüşmeler üç ana tema etrafında yürütülmüştür: annelik algısı, kadın ve çalışma hayatı ve annelik-dindarlık ilişkisi. Elde edilen veriler, tematik analiz ve içerik analiziyle incelenmiş; katılımcıların anneliği sevgi ve merhamet, fedakârlık ve sorumluluk ile tanımlanamayan duygu kavramlarıyla temellendirdikleri görülmüştür. Katılımcılar iyi anne kavramını; fiziksel ve ruhsal ihtiyaç, salt ruhsal ihtiyaç, eğitim ve çocuğa saygı çerçevesinde nitelendirmişlerdir. Kötü anne ise ilgisiz ve merhametsiz gibi özelliklerle tanımlanmıştır. Toplumun anneye bakışı, değer verici ve kısıtlayıcı olarak değerlendirilmiştir. Katılımcıların çalışma hayatına bakış açısı, üretim ve ekonomik gereksinim nedeniyle çalışmak olarak ayrışmaktadır. Kadınlar, çalışma hayatının zorluklarını özellikle çocuk sahibi olma durumlarına göre farklı biçimlerde deneyimlemiştir. Annelik ve dindarlık temasında anne ve çocuk merkezli ilişkinin varlığı, yokluğu ve belirsizliği açığa çıkmıştır. Sonuç olarak kadınların anneliği algılama biçimleri ile dindarlığı anlamlandırmaları arasında bir bağ ortaya çıkarılmış; bu kapsamda dört tip dindarlık belirlenmiştir: çocuk merkezli dindar, anne merkezli dindar, tutarsız dindar ve ilgisiz dindar.

Fıkıh terimi olarak sözlük anlamı doğrultusunda “Bir şeyin hakikatine vakıf olmanın mümkün olmadığı durumlarda galip rey ile o şeyin araştırılması” şeklinde tarif edilen taharrî, kıble yönünün bilinmemesi meselesinde olduğu gibi mükellefin, karışıklığın bulunduğu bir olayla karşılaşması durumunda hükmü uygularken başka bir delil bulamaması halinde ne yapacağı konusunda bir kanaat oluşturmasıdır. Fıkıh usulünde müstakil bir delil olarak kabul edilmemekle birlikte bazı konularda taharrîye başvurulacağı belirtilmiştir. Taharrî konusu teorik boyutu ve fıkıhtaki uygulaması itibariyle diğerleriyle kıyaslandığında Hanefî fıkıh doktrininde daha fazla üzerinde durulan bir kavramdır. İmam Muhammed, taharrînin söz konusu olduğu konuları “Kitâbu’t-Taharrî” başlığı altında müstakil bir bölümde toplayan ilk fakihtir. Bu tutum, sonraki bazı Hanefî fakihler tarafından devam ettirilse de ilerleyen dönemlerde taharrî ile ilgili konular, fıkhın ilgili olduğu konulara dağıtılarak müstakil bir konu olmaktan çıkarılmıştır. Fıkıhta özellikle ibadet alanında uygulama alanına sahip olan taharrî, tevahhî kelimesiyle eşanlamlı olarak kullanılmıştır. Hanefîlerde taharrînin özellikle ibadetlerle ilgili, tevahhînin ise muamelâtla ilgili konularda kullanıldığı yönünde bir ayrım yapılmışsa da bu, genel geçer bir ayrım olarak kabul görmemiştir. Zann-ı galip derecesinde bir kanaat ifade etmesi sebebiyle literatürde zaman zaman içtihat, ilham ve ihtiyatla birlikte veya birbirleri yerine kullanılsa da taharrî içtihat ve ihtiyattan, yine benzer yönleri bulunsa da kalbe doğan ilhamdan da farklı bir kavramdır. Şâz sayılabilecek bazı görüşler bir tarafa bırakılacak olursa diğer delillerin bulunmaması halinde meşru bir yol olduğu Kitab, Sünnet, icmâ ve akıl deliliyle temellendirilen taharrîye hangi konularda ve hangi durumlarda başvurulacağı konusunda mezhebî bazı farklılıklar söz konusudur. Literatürde ilgili olduğu konular itibariyle taharrîye başvurulup başvurulmayacağı konusunda da bazı küllî kaideler oluşturulmuştur.

İslam dünyasında feminist teolojinin gelişimi, Batılı feminist teolojiden ve Hıristiyan geleneğindeki yaklaşımlardan önemli ölçüde etkilenmiştir. Özellikle, Hıristiyan feminist teolojinin önde gelen isimlerinden Elisabeth S. Fiorenza, Hıristiyan geleneğinin ve İncil'in cinsiyetçi yorumlarına meydan okuyarak ataerkil yapıları reddetmiş ve Hıristiyanlığın daha liberal ve eşitlikçi bir yorumunu aramıştır. S. Fiorenza'nın fikirlerinden etkilenen Müslüman feminist yazar Aysha Hidayatullah da inanç ve geleneğin doğası gereği ataerkil olmadığını teyit etmenin önemini vurgulamıştır. Köklerinin Hristiyan feminist teolojiye dayandığı bu bakış açısı, Müslüman feminist teolojinin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Müslüman feminist teolojinin ontolojik temeli, İlahi Ontolojinin Doğasının temel ilkeleri olan İlahî Birlik, Adalet ve Kıyaslanamazlık ilkelerine dayanırken, epistemolojik ve metodolojik temeli, İslam'ın birincil kaynakları olan Kur'an ve Sünnet'in eşitlikçi bir toplumsal cinsiyet söylemiyle yeniden yorumlanmasını içermektedir. Riffat Hassan, Amina Wadud, Asma Barlas, Fatima Mernissi ve Kecia Ali gibi önemli isimler bu temellerin oluşturulmasına katkıda bulunmuşlardır. Yahudi-Hristiyan feminist teolojileriyle karşılaştırmalı tartışmalar Müslüman feminist teolojinin özgün yönlerini vurgulamaktadır. Çalışma, İslami kaynakların Müslüman feminist teoloji içerisinde yeniden yorumlanmasının ontolojik uygunluğunu keşfetmeyi ve feminist teolojiye ilişkin entelektüel tartışmaları ele almayı amaçlamaktadır. Bununla birlikte, Müslüman feminist geleneğin İslam'a nasıl feminist teolojik bir yaklaşım getirdiği epistemolojik ve metodolojik açıdan incelenerek Yahudi-Hıristiyan feminist teolojisiyle bir karşılaştırma yapılmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde Batılı feminist teolojinin epistemolojik ve metodolojik temellerinin Müslüman feminist gelenek üzerindeki etkisi incelenmiş, ikinci bölümde ise Müslüman feminist gelenekteki kutsal metin yorumlarına ve metinsel hermenötiğin metodolojik ilkelerine odaklanılmıştır. Sonuç olarak, İslam geleneğinin temel kutsal metin kaynaklarının kapsamlı bağlamsallaştırma, tematik-holistik yaklaşım ve İlahi söylemin diyalojik doğası kapsamında değerlendirilmesi Müslüman feminist teolojinin oluşturulmasına imkân sağlayan etmenler olmuştur.

İsmâilî Şiîliğine mensup Fâtımîler (297-567/909-1171) Mağrib’in doğusunda kalan İfrîkıye’de kurulmasının ardından kısa sürede bölgede etkili bir siyasî ve askerî güce ulaşmıştır. Yayılmacı bir anlayışla hareket eden devlet, Mağrib ve Sicilya’yı ele geçirmesinin yanında 358 (969) yılında Mısır’ı hâkimiyet altına almıştır. Bu aşamadan sonra İslâm dünyasının en büyük güçlerinden biri haline gelen Fâtımî Devleti, Hicâz’da hutbelerin kendi adlarına okunmasını sağlamışlardır. 362 (973) yılında hilâfet merkezinin Mansûriye’den yeni kurulan Kahire’ye taşınmasıyla yaklaşık altmış yıllık Mağrib dönemi sona ermiş, bu tarihten itibaren Fâtımîler’in Mısır dönemi başlamıştır. Mısır dönemine mukabil Fâtımîler’in Mağrib dönemi daha az araştırılmış ve hakkında değerlendirmelerin daha az yapıldığı bir dönem olmuştur. Mağrib dönemine dair yapılan araştırmalar ise çoğunlukla bu devletin siyasî ve askerî faaliyetlerine dönük olmuştur. Ancak Mağrib döneminde Fâtımîler sadece siyasî ve askerî açıdan değil, aynı zamanda kültürel ve medeniyet tarihi itibarıyla da önemli izler bırakmışlardır. Fâtımîler’in bu dönemde dinî ilimlerin yanında felsefe, tıp, eczacılık, astronomi ve astroloji gibi ilim dallarına önem vermeleri ve pozitif bilimlerde dikkat çekici bazı icatlarda bulunmaları, Mağrib dönemindeki gelişmeleri incelemeyi zaruri kılmaktadır. İlmî seviyeleri ileri düzeyde oldukları anlaşılan Mağrib dönemi Fâtımî halifeleri, hüküm sürdükleri bölgede bilimsel faaliyetleri destekleyerek devletin kültürel ve medeniyet alanında ilerlemesine katkıda bulunmuşlardır. Halifeler, Ağlebîler’den kalan Beytülhikme’nin varlığını sürdürmesine imkân tanıyarak burada yetişen ilim adamlarını himâye etmişler, çalışmalarını desteklemişler, içerisinde bulunan kitapları kendi kitapları ile birleştirerek büyük saray kütüphanesini meydana getirmişlerdir. Her ne kadar Mağrib’deki bilimsel faaliyetlerin desteklenmesine yönelik atılan adımların aktarıldığı kaynaklar ve rivayetler bir hayli kısıtlı olsa da yapılacak titiz okumalar ile bu dönemde ilim ve medeniyet açısından önemli gelişmelerin yaşandığı müşahede edilmiştir. Bu anlamda çalışma, eldeki sınırlı sayıda kaynağın yardımıyla Mağrib dönemi ilim ve medeniyet alanındaki gelişmelerin Fâtımîler ve İslâm tarihi açısından önemini ortaya koymayı hedeflemektedir.

Kur’ân meâllerinin kaleme alınış sebepleri farklılık arzettiği için meâller kendi içerisinde yöntemsel bazı farklılıklar taşımaktadır. Bu metodolojik farklılıklar, meâllerin yapısal özelliklerinden muhtevasına kadar oldukça geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bu anlamda kimi meâller birebir kelimeye odaklanırken, kimileri anlam ve yoruma odaklanmış, kimileri üslubun merkeze alınmasını öncelemiş, kimileri de âyetlerin daha iyi anlaşılması adına açıklayıcı notlara daha fazla yer vermeyi tercih etmiştir. Bunların yanı sıra son dönem meâllerinde muhteva bakımından dikkat çeken bir özellik de Kitâb-ı Mukaddes’ten gerek mukayese gerekse âyetlerdeki bazı bilgileri destekleme amaçlı yapılan iktibaslar olarak öne çıkmaktadır. Bu bakımdan Muhammed Hamidullah’ın (öl. 2002) Fransızca olarak kaleme aldığı ve Türkçemize “Aziz Kur’ân” ismiyle tercüme edilen meâlinin oldukça zengin bir içeriğe sahip olduğu görülmektedir. Zira bu meâlde diğerlerinden farklı olarak Kitâb-ı Mukaddes’e ve Ehl-i Kitap kaynaklarına sıkça atıf yapılmıştır. Buradan hareketle çalışmamızda, meâl edebiyatında pek fazla rastlanmayan Kitâb-ı Mukaddes’e atıf yapma eğilimini nasıl anlamak gerekir ve bu yöntemin meşru bir zemini var mıdır? Bu yöntemin İsrâiliyat’a başvurma olgusuyla ilişkisi bulunmakta mıdır? gibi bazı sorular ışığında Kur’ân meâllerinde Kitâb-ı Mukaddes’e atıf yapma problemi üzerinde durulacaktır. Çalışmamızda tartıştığımız hususları somutlaştırmak adına “Aziz Kur’ân” meâlinin tamamında atfa konu olan âyetler konuları itibariyle tematik bir tasnife tabi tutulacak ve böylelikle söz konusu Kitâb-ı Mukaddes atıflarının meâllere yansıtılması ile Kur’ân’ın mesajının daha iyi anlaşılır olup olmadığı gösterilmeye çalışılacaktır.

Bu makalenin amacı, İslam kültür tarihinde ilim amacıyla gerçekleştirilmiş yolculukların eserlere yansımalarından birisi olan büldâniyye türünün ortaya çıkış ve gelişim serüvenine çeşitli örnekler üzerinden ışık tutmaktır. Seyahat, hedefleri olan yolculuk şeklinde tanımlanabilir. İslamî ilimlerin teşekkül ve gelişiminde seyahatin rolü büyüktür. Zira beldeler arasında yapılan ilmî seyahatler, ilim taliplerinin peşine düştükleri ilmi elde etmelerine ve ulemânın birbirleri ile buluşup müzakerelerde bulunmalarına fırsat tanımıştır. Bu seyahatler ve buluşmalar kitâbiyata da yansımış, yolculuklar esnasında veya sonrasında çeşitli türde eserlerin yazılmasına vesile olmuştur. Seyahatler neticesinde ortaya çıkan türlerden bir tanesi de büldâniyyelerdir. Bu çalışmada, büldâniyye türünün ilk olarak kırk hadis derlemesi tarzındaki eserlere şehir bilgisinin eklenmesi suretiyle ortaya çıktığı ve zamanla eser türüne orjinallik katacak çeşitli farklılıklar eklendiği iddia edilmektedir. Bu bağlamda, VI. yüzyıldan X. yüzyıla kadarki sürede ilk dönemlerde kırk hadis türünden sayılabilecek niteliklerde olan büldâniyyelerde, âli isnad vurgusuyla birlikte zaman içinde hadisle rin sayısından ziyade bu hadislerin alındığı şehirlerin, işitildiği hocalar dâhil olmak üzere senedlerdeki tüm isimlerin ve metinlerinin birbirlerinden farklı oluşunun ön plana çıktığı gözlenmiştir. Bu iddia, Ebû Tâhir es-Silefî (öl. 576/1180), onun öğrencisi İbn Asâkir (öl. 571/1176) ve Sehâvî (öl. 902/1497) tarafından kaleme alınmış ve benzerleri arasında öne çıkmış üç önemli büldâniyye eserinin içerik ve özellikleri incelenerek ve karşılaştırılarak tedkik edilmiştir.

İmâmiyye Şîası’nda 12. imamın gaybete girmesiyle birlikte Şiîlerin karşılaşacağı problemlerin ne şekilde çözüme kavuşturulacağı önemli sorunlardan birisi haline gelmiştir. Bu noktada Usûlîler ve Ahbârîler şeklinde teşekkül eden iki farklı zümre kendi anlayışları istikametinde bu soruna çözüm sunmaya çalışmışlardır. Usûlîler, müctehidleri gāib imamın vekilleri olarak konumlandırmışlar ve taklid anlayışı geliştirerek imamın gaybetinden kaynaklanan dinî otorite boşluğunu doldurmaya çalışmışlardır. 11./17. asırda Esterâbâdî ile neşet eden Ahbârî düşüncede ise tüm problemlerin çözümü noktasında Kütübü’l-erbaʿa şeklinde isimlendirilen meşhur hadis kitapları yegâne müracaat kaynakları olarak görülmüştür. Bu metinler dışındaki kelam, fıkıh usûlü ve fıkıh gibi ilim dalları Şiîlik açısından haricî unsurlar olarak nitelenmiş ve bu ilimler yoluyla ictihadda bulunan Usûlî ulemanın dini tahrif ettiği ileri sürülmüştür. Usûlîler ise söz konusu anlayışı asıl tahrifat olarak nitelemişler ve bu düşünceye yönelik çeşitli eleştiriler getirmişlerdir. Bu şekilde Safevîler dönemi İmâmiyye Şîası’nda Ahbârîler ve Usûlîler şeklinde sert bir kutuplaşma meydana gelmiş ve her iki kesim kendi düşüncelerini tahkim etmek için eserler kaleme almışlardır. İki anlayış arasındaki gerilimi en iyi yansıtan metinlerden birisi 11./17. asrın sonlarında Hâcî Hüseyin Hâfız Zâvânî isimli bir alim tarafından kaleme alınan Risâle-i Suʾâl u Cevâb isimli risaledir. Hâcî Hüseyin, dönemin önde gelen Şiî alimlerine ictihad ve taklid özelinde Ahbârî ve Usûlîlerden hangi zümrenin haklı olduğunu sormuş ve onların cevaplarını bu risalede bir araya getirmiştir. Bu makalede söz konusu risaledeki sorular ve cevaplar üzerinden Safevîler dönemi İmâmiyye Şîası’ndaki Ahbârî-Usûlî ayrışmasının nedenleri, tarafları ve dinamikleri tahlil edilmeye çalışılmıştır.

Los Alumbrados 16. Yüzyılda İspanya’nın Toledo şehri ve civarında ortaya çıkmış mistik bir gruptur. Savundukları doktrinler geleneksel Hristiyan teolojisinden oldukça farklı olduğu için dönemin İspanyol Engizisyon mahkemesi haklarında üç farklı tarihte ferman yayınlamıştır. Hareketin en belirgin teolojik yaklaşımı, belirli bir mükemmellik derecesine erişen insan ruhunun Kutsal Ruh ile aracısız olarak temasa geçebileceği ve bu tarz kişilerin dini ayin ve ritüellere ihtiyacı olmadığı yönündedir. Yine onlara göre, kişinin azizlere hürmet etmesi bir oyalamadır ve hatta İsa Mesih’i bir aracı olarak kabul etmek Tanrı ile aramıza gereksiz bir mesafe koymak anlamına gelir. Los Alumbrados mensupları kendilerini Tanrı sevgisine adamış kimseler olarak tanımlamakta ve aydınlanmış bir ruha sahip olduklarına inanmaktadır. Los Alumbrados’un gelenekten ayrılan bu inançları ve mistik yönelimlerinin kökeni hakkında ise farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bunlar arasında en ikna edici olanı, onların İslami bir orijine dayandığı tezidir. Bu makale, bahsi geçen grubun heretik olarak kovuşturmaya tabi tutulmasına yol açan teolojik görüşlerini mistik anlayışını merkeze almak suretiyle tespit ederek hangi geleneksel doktrinleri nasıl kabul ettiğini betimlemeye yönelik bir girişimdir. Bununla birlikte makalede hareketin dini ritüellere bakışı ve Hristiyanlık tarihindeki etkileri de ele alınmaktadır.

Psikolojizm on sekizinci yüzyılda ortaya çıkan ve insan zihninin tüm ürünlerinin psikolojinin yasalarına göre ortaya çıktığını iddia eden bir yaklaşımdır. Bu sebeple tüm felsefi veya bilimsel kavram ve sorunların öznel psikolojik deneyimlere veya birçok öznede gözlenenden yola çıkarak ulaşılan müşterek unsurlara göre açıklanabileceğini kabul eder. Frege yaşadığı yüzyılda ortaya çıkan Psikolojizmin felsefe ve mantık alanında doğurduğu problemleri fark etmiş ve bu görüşe karşı çıkan düşünürlerden birisi olmuştur. Tespit edebildiğimiz kadarıyla ona göre psikolojist yönelimlerin iki temel sorunu söz konusudur. Bunlardan ilki psikolojinin konusu itibarıyla mantık biliminin alanına giren “doğru” kavramını uygun bir tarzda ele alıp açıklaması mümkün olmaması; ikincisi ise bireylerin zihinsel süreçlerinden yola çıkıyor olması açısından psikolojinin normatif olması ve genel için geçerli kanunlar belirlemesinin mümkün olmamasıdır. Frege, “doğru”nun ne olduğunu sorarak soruşturmasına başlar. Doğrunun gündelik kullanımı bize sorgulanması gereken dört temel nesne vermektedir. Bunların İlki, resim veya resim gibi herhangi bir şeyin temsili olan nesneler; ikincisi, bu resimlerin zihnimizde bulunan temsilleri olarak idealar; üçüncüsü, bunlar arası ilişkilere dair kurduğumuz cümleler ve dördüncüsü, bu cümlelerin anlamı olan düşüncelerdir. Tespit edilen dört şeyden yalnızca düşünceler “doğru”nun uygun kullanımına layıktır. Bu durumda mantıkçının araştırması gereken şey de düşüncelerin doğruluğuna ilişkin kanunlar olmalıdır. Frege, mantığı bireysel tasarımlar olan idealardan dolayısıyla öznel olandan arındırmaya çalışmaktadır. Bu çaba onun mantığı formel bir dil ile ifadelendirme girişimlerinin de temel motivasyonudur. Çünkü günlük dilin psikolojik çağrışımlarından tamamen kurtularak mantık yapmak ona göre son derece zordur. Frege’nin argümanlarının, Platoncu bir zeminin olmasının Frege açısından sorunlar doğurduğu açıktır. Ancak, Frege’nin cevapladığı sorunlar da tüm psikolojist anlayışların çözmesi gereken sorunlardır.