Tá athruithe bunúsacha, neamhsheasmhacht agus éiginnteacht le brath ar an nGaeilge atá á labhairt agus á scríobh thart timpeall orainn sa lá atá inniu ann, bíodh sí sin sa Ghaeltacht, ar na meáin chraolta nó eile. Teastaíonn scagadh córasach chun an feiniméan teangeolaíoch agus sochtheangeolaíoch seo a thuiscint i gceart. Ní mór fáilte chroíúil a […]

Réamhrá Is minic a léirítear imní sa litríocht idirnáisiúnta maidir le tearcghnóthú oideachais daltaí ó chúlra socheacnamaíoch íseal (Sirin 2005; Hoff 2006; Demie & Lewis 2011). Tugtar léargas i litríocht an tumoideachais ar dhaltaí ó chúlra socheacnamaíoch íseal agus easnaimh sa chéad teanga acu (Genesee 2004, 2007; Genesee & Fortune 2014). Léirítear i dtaighde Bruck et al. (2015) áfach, go raibh […]

1. Réamhrá De réir a bhfuil againn d’fhoinsí scríofa, leanadh an tuiseal áinsíoch an réamhfhocal seach ‘past, beyond’ le linn na Sean- agus na Meán-Ghaeilge (Thurneysen 1946: 530; Lewis & Pedersen 1937: 162; www.dil.ie, s.v. sech). Is amhlaidh a bhí an scéal i dteanga na Gaeilge Clasaicí (McManus 1994: 433, § 10.1) chomh maith. Agus córas na dtuiseal sa Ghaeilge scríofa á […]

In English writing we seldom speak of tradition, though we occasionally apply its name in deploring its absence. We cannot refer to ‘the tradition’ or to ‘a tradition’; at most we employ the adjective in saying that the poetry of So-and-so is ‘traditional’ or even ‘too traditional’. – T.S. Eliot Níl aon tradition liteartha agamsa, […]

Ar bhuaicphointí théatar na hÉireann sa bhliain 2021 bhí Laethanta Sona le Samuel Beckett a léiríodh ar Inis Oírr i bhFómhar na bliana. Tá Inis Oírr sa Ghaeltacht, ar ndóigh, agus duine aitheanta i saol liteartha na Gaeilge atá i Micheál Ó Conghaile, an fear a d’aistrigh Happy Days. Ach i ngach slí eile, tháinig an léiriú sin […]

Déantar iniúchadh san alt seo ar an allagar i dtaibhealaíona Johnny Chóil Mhaidhc Uí Choisdealbha. Is de nádúr na béalaireachta an dúil sa choimhlint, dar le Ong (1989) agus Huizinga (1980). Fiosraítear anseo an dúil san iomaíocht chainte i dtraidisiún béil na Gaeilge agus pléitear a cuid tréithe mar a fheictear san agallamh beirte iad. Déantar plé ar agallaimh bheirte Johnny agus pléitear na contrárthachtaí agus na céilí comhraic a chuirtear os ár gcomhair sna haighnis fhileata sin. Chuirtí na hagallaimh seo i láthair ag Ollchruinnithe de chuid Scoileanna Éigse agus Seanchais na Gaillimhe, agus is féidir éisteacht leis na taifeadtaí sin anseo d’fhonn léargas breise a fháil ar na hagallaimh mar ealaín bheo, ina comhthéacs ceart sóisialta féin. Déantar anailís freisin ar anáil na béalaireachta ar dhrámaí stáitse Johnny Chóil Mhaidhc, ag díriú go speisialta ar an leas a bhain sé as an aighneas fileata sa dráma Mar a Chéile Muid.

Chuir Cumann Lúthchleas Gael (CLG) cosc ar a chuid ball páirt a ghlacadh in imeachtaí aon chumainn spóirt eile den chéad uair ar Lá Fhéile Pádraig 1885. Ní raibh tábhacht mhór pholaitiúil ná idé-eolaíoch leis an gcosc seo go fóill, áfach, agus bhí feidhm phraiticiúil leis, a chinnteodh pobal imeartha dílis i laethanta luatha an chumainn. Nuair a tugadh feidhm don chosc ar bhonn náisiúnta arís i 1905, cosc a mhairfeadh go dtí 1971, bhí an ghné pholaitiúil de i bhfad níos treise ann agus é anois ina léiriú ar theacht chun cinn an náisiúnachais a spreag agus a chothaigh an athbheochan chultúrtha, a raibh CLG chun tosaigh inti. Ba é an traidisiún a samhlaíodh a bheith ag cluichí CLG a dhealaigh iad ó na cluichí gallda a bhí faoi chosc. Leag bunaitheoirí CLG béim ar an traidisiún a bhain lena gcluichí féin i gcomparáid le cluichí eile in Éirinn agus mhaígh siad go raibh dúchas agus ársaíocht ag baint leis an iomáint agus leis an bpeil Ghaelach, iad ina sainchluichí íonghlana Gaelacha. Ghnóthaigh sé seo stádas eisceachtúil do na cluichí agus do CLG sa saol náisiúnta i ndeireadh an naoú haois déag agus i dtús an fichiú haois. Ba é an traidisiún céanna a lig do CLG, le tacaíocht ó eagraíochtaí náisiúnacha eile agus le tacaíocht an rialtais i ndiaidh bhunú an stáit, dianfheachtas bolscaireachta a reáchtáil i gcoinne na gcluichí gallda in ainm chosaint na tíre. Ba léir san fheachtas seo gur síleadh go raibh cluichí áirithe níos gallda ná a chéile agus cuireadh an cosc i bhfeidhm go neamhsheasmhach. Léireofar san alt seo, a dhéanfaidh idé-eolaíocht agus éabhlóid an choisc sa tréimhse 1885–1935 a ríomh mar uirlis chosanta Ghaelach, gur chun leas CLG a bhí an cosc seo agus é ag cur i gcoinne a chuid iomaitheoirí móra i saol spóirt na hÉireann.