Tilgangur þessarar greinar er að varpa ljósi á tengsl Norna-Gests þáttar og Helga þáttar Þórissonar með því að rannsaka varðveislusögu þeirra í skinnhandritum áður en litið er á gerðir þeirra í yngri pappírshandritum. Rökstutt er að þessir þættir hafi upprunalega verið settir saman til að mynda tvíþætt bókmenntaverk (e. literary diptych) í ramma Óláfs sögu Tryggvasonar ennar mestu. Sýnt er fram á hvernig þeir tengjast á tvöfaldan hátt í gegnum bókmenntalegar ritunarhefðir miðalda: annars vegar með því að vera innbyrðis háðir hvor öðrum og hins vegar með því að vera vandlega greyptir í breiðara bókmenntalegt samhengi. Þó að nokkrir fræðimenn hafi þegar stuttlega bent á tengsl milli þáttanna tveggja hefur hingað til ekki verið nægilegur gaumur gefinn að handritageymd þeirra og samhenginu sem varpar ljósi á skyldleika textanna í báðum þáttum. Eftir að upprunaleg tengsl Norna-Gests þáttar og Helga þáttar Þórissonar hafa verið skýrð er að lokum gerð grein fyrir því hvernig þættirnir varðveittust hvor um sig í yngri pappírshandritum

Þessi grein veitir yfirlit yfir stöðu þekkingar á handritagerð á Íslandi. Henni er skipt niður í efnisflokka þar sem dregnar eru saman niðurstöður rannsókna sem nýlega hafa birst í fræðiritum og rannsókna sem enn eru í vinnslu um 1. blaðefni, 2. kver og síðuhönnun, 3. skrift og skreytingar og 4. bókband og innsigli. Menn hafa lengi unnið út frá þeirri tilgátu að aðferðir íslenskrar handritagerðar hafi að miklu leyti verið sambærilegar við það sem gerðist annars staðar í Evrópu en að efnið hafi einkum verið fengið innanlands. Undanfarin ár hafa niðurstöður rannsókna á efnislegum þáttum smám saman komið í stað ágiskana. Athygli fræðimanna hefur í auknum mæli beinst að sérstöðu íslenskrar handritagerðar og þannig hefur skilningur aukist á því hvað er sambærilegt og hvað er ólíkt handritagerð annars staðar í Evrópu. Tækniframfarir og þverfaglegar aðferðir hafa reynst sérstaklega gagnlegar, einkum við greiningu á efnisvali og verkferlum. Hingað til hafa rannsóknir fræðimanna aðallega beinst að handritagerð á fjórtándu öld á meðan eldri og yngri tímabil bíða enn frekari greiningar.

Finnboga saga ramma er Íslendingasaga frá fjórtándu öld sem segir frá flökku- kenndu lífi íslenska höfðingjasonarins Finnboga Ásbjarnarsonar. Sagan berst frá Íslandi til Noregs og Grikklands. Frásögnin er áhugaverð af ýmsum ástæðum. Meðal annars er erfitt að fella söguna inn í hið almennt viðurkennda flokkunar- kerfi fornsagna vegna þess að í henni eru atriði sem bera einkenni ólíkra sagna- hópa. Við þetta má bæta að elstu og merkilegustu handritin sem varðveita textann, Möðruvallabók (AM 132 fol. frá 14. öld) og Tómasarbók (AM 510 4to frá miðri 16. öld), setja hann í mjög ólíkt samhengi sem gerir rannsókn á sögunni í ljósi rann- sókna á bókmenntagreinum enn áhugaverðari. Í þessari grein verður Finnboga saga ramma greind með hliðsjón af kenningum um bókmenntagreinar. Hugað verður jafnt að byggingu textans sjálfs og að því handritasamhengi sem hann birtist í. Markmiðið er að varpa ljósi bæði á almenn einkenni textans og mikilvægi þess að rannsaka ‘ungar’ Íslendingasögur – og miðaldasögur almennt – í samhengi íslenskrar handritamenningar.

Þessi grein fjallar um 17. aldar pappírshandritið AM 427 12mo og málsháttakvæði sem í því hafa varðveist. Ferill handritsins er rakinn og því skipt í framleiðslu- og notkunareiningar út frá kenningum Kwakkels með það að markmiði að skoða viðtökur málsháttakvæða og stöðu þeirra í íslensku samfélagi síðari alda. Rýnt er í þýðingu Jóns Bjarnasonar (um 1560–1633) á málsháttakvæðunum Disticha Catonis, sem birtist í handritinu, og hún borin saman við þrjá aðra málsháttaflokka: Hugsvinnsmál, 13. aldar þýðingu á Disticha Catonis, Flokkavísur eða heilræðavísur Jóns Bjarnasonar, sem einnig eru skrifuð upp í AM 427 12mo, og Hávamál. Fjallað er um tengsl handritsins við prentuðu kennslubókina Hólar Cato frá 1620 og nota- gildi málsháttasafna í hand- og prentritum 17. aldar. Þannig er leitast við að veita innsýn í þróun á viðtökum málsháttakvæða í íslensku samfélagi og tengslum þeirra við handritamenningu síðari alda.

formála að Íslendingabók segist Ari fróði Þorgilsson hafa sýnt biskupunum Þorláki Runólfssyni í Skálholti (biskup 1122–1145) og Katli Þorsteinssyni á Hólum (biskup 1118–1133) eldri gerð textans. Að því búnu endursamdi hann textann með hliðsjón af „því es mér varð síðan kunnara ok nú es gerr sagt á þessi en á þeiri.“ Tilvísunin til biskupanna hefur verið notuð til að tímasetja textann til árabilsins 1122–1133, enda þótt tilvísun til Guðmundar Þorgeirssonar (lögsögumaður 1123– 1134) í skrá yfir lögsögumenn í textanum hafi verið notuð til að tímasetja hann til 1134 eða síðar. Fræðimenn hafa ekki verið á einu máli um muninn á gerðunum tveimur, hvort báðar hafi gengið í handritum eða hvort eldri gerðin hafi yfirleitt nokkurn tíma verið til. Umræðan um aldursgreiningu Íslendingabókar og ritun hennar hefur fyrst og fremst beinst að því hvernig texti hennar var notaður af íslenskum fræðimönnum á miðöldum. Í þessari grein beini ég aftur á móti sjónum að heimildum Ara. Hvað gæti hann hafa fengið vitneskju um á milli fyrstu og annarrar gerðar Íslendingabókar? Tvö lykilatriði koma til greina: Skrá yfir látna úr Historia Hierosolymitana eftir Fulcher frá Chartres og tilvísunin til Guðmundar Þorgeirssonar. Á þessum grundvelli færi ég rök að því að varðveitt gerð Íslendingabókar geti ekki hafa verið samin fyrir 1125 og að tímasetningin 1134–1135 sé mun líklegri.

This article traces the manuscript filiation and the routes of textual transmission of Viðrǿða líkams ok sálar, the first soul-and-body debate that is preserved in Old Norse translation, a fairly faithful yet succinct translation of the Anglo-Norman poem known alternatively as Desputisun de l’âme et du corps and Un Samedi par nuit. The Norse text survives today in four manuscripts: AM 619 4to (Old Norwegian Homily Book), AM 696 XXXII 4to, AM 764 4to, and JS 405 8vo. Through a qualitative analysis of concurrent readings, the present study confirms and expands the stemma hypothesized by Ole Widding and Hans Bekker-Nielsen in 1959. The presence in the Norse text of readings typical of a newly identified “Continental tradition” within the Anglo-Norman family of manuscripts indicates that the nowlost manuscript source may have been a French codex, produced in all probability in a Flemish Benedictine monastery (Picardy, northeastern Artois or Hainaut) during the second half of the twelfth century. Subsequently, the codex may have been transferred from Flanders to a sister Benedictine house in Norway—such as Munkeliv in Bergen—via well-attested profitable monastic and trade networks that connected Flemish and Norwegian scriptoria between the twelfth and the fourteenth centuries.

Many scholars have assumed that stanzas 8 and 9 in Hávamál, the so-called sæluvísur, carry significant information about the poem’s ethical message. The history of their interpretation has, however, not so far been afforded due attention. On the surface the sæluvísur may appear quite easy to understand; nevertheless, it has often been pointed out that conventional interpretations are riddled with paradox. In this article I take a few illustrative examples from this history and contest a few unconventional interpretations, especially those of Ivar Lindquist and Guðmundur Finnbogason. I also put forward a new interpretation. This interpretation relies on a system of concepts – especially the distinction beween action and state, and between agent and patient – which puts the logical form of the two stanzas in a new light. According to this revised interpretation, stanza 8 tells us that being sæll (happy) requires praise from others, even if the praise is duplicitous. Basically, we should only try to change what others say about us, not what they really believe, because the latter is too difficult. Stanza 9, on the other hand, tells us that to be sæll one must be able to trust one’s own judgement, because the advice given by others can be evil or dangerous. Finally, I argue that this interpretation should make us question the common idea that the ethical message in Hávamál is akin to virtue ethics. More likely, the poem affirms ethical egoism and tries to identify ways to experience pleasure or enjoyment in an unfair world. The meaning of the word sæla or sæll, in and of itself, does not provide a reason to read anything else into the original text.

The religious semantics of Old Norse siðr have been heavily scrutinized by scholars over the last fifteen years, yet its moral dimensions have almost not been considered at all. In this, research on siðr may reflect the lack of attention paid in general to the morality of worshippers of Old Norse gods, beyond considerations of honour and masculinity. With this article, I aim to fill this gap in scholarship and to assess whether siðr’s moral semantics developed with the Christianization of the North or pre-existed it. To begin, I survey the earliest surviving instances of siðr and distinguish a range of denotations from their uses, from “religious praxis” to “individual practice” to “moral”. The last of these senses first clearly appears in Harmsól in the twelfth century, although moral dimensions do arise earlier. Despite the dearth of earlier attestation, it is proposed on the basis of those moral dimensions in earlier usage and the term’s geographical spread (as well as its etymological derivation) that siðr “moral” was popular and relevant during the Viking Age. The article concludes by briefly considering the relationship between morality and religion in the context of siðr, chiefly through the prism of legal change. Christian siðr may be inflexible already in the late Viking Age; however, siðr associated with Old Norse gods may also be less accommodating than is sometimes assumed, given how deeply embedded Old Norse religion was in the lives of its adherents and its possible legal and administrative connections. Siðr may not have meant “moral” for any Old Norse speaker in the same way as moral does for a speaker of modern English, and the evidence is too provisional to promote its use as an emic term for a Viking Age code of conduct. Nevertheless, siðr is the extant word that most captures that concept.

Manuscript AM 239 fol. is central for the so-called Helgafell-manuscripts, as it connects the group of some sixteen manuscripts and fragments to the Augustinian house of Helgafell on Snæfellsnes in west Iceland. The manuscript’s significance lies not only in the ownership note on fol. 1r, but also in the fact that it was used as an exemplar for two manuscripts, AM 653 a 4to (with JS fragm. 7) and SÁM 1. The codicological structure of the manuscript is complex and was recently described as a composite consisting of two late-fourteenth-century production units. This article revisits the codicology of AM 239 fol; it shows there are, in fact, three production units from that period and explores the ways in which these relate to one another. The genesis of the manuscript is important to keep in mind when discussing AM 239 fol. as exemplar, as it offers a possible explanation as to why only one of its texts was copied into SÁM 1.

The manuscripts of Laxdæla saga were divided by Kristian Kålund into an x class and a y class. The y class manuscripts include Möðruvallabók, the only medieval manuscript to preserve the complete saga and the basis of all editions so far. The z text has never been edited as a whole and the present article is an investigation into how such an edition might be brought into being. Only some 43% of the saga text is preserved in vellum fragments of the z class but there are paper manuscripts which preserve the z text as a whole. The early editors of the saga regarded the text of these paper manuscripts as too poor in quality to serve as the basis of an edition. This contention is empirically tested here by studying the part of the saga preserved in the oldest vellum fragment, the 13th century D2. The text of that fragment is compared with the corresponding text in five manuscripts which preserve the saga as a whole. Word-level Levenshtein distance is used as the comparison metric and the results are published in table 1 while a stemma of the five manuscripts appears in figure 1. The main result is that the 17th century paper manuscript AM 158 fol. is, by a large margin, the manuscript which has the most similar text to the oldest fragment. It would be a suitable basis for an edition of the z text.