Bu makale, on altıncı yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren tek bir padişahın hâmiliğinde fakat farklı mekânlarda inşa edilen çeşmelere özgü kitâbeleri konu edinmektedir. Çalışmada, payıtaht İstanbul’da ve bir taşra kenti Kudüs’de I. Süleyman döneminde yapılan çeşme kitâbelerinin içerik ve biçim cihetinden analizini yapmak, tezyinî özelliklerini ve yazı üslûbunu tespit etmek, bölgesel-kültürel farklılıklarını ve benzerliklerini ortaya koymak hedeflenmektedir. Makalenin temel tezi, Osmanlı imparatorluğunun hâkimiyet kurduğu merkez ve taşra şehirlerinde birbirine yakın tarihlerde inşa edilen çeşmelere ait kitâbelerin benzerlik taşımalarının yanında dikkate değer yerel hususiyetleri de barındırmalarıdır. Kudüs şehrinde tarih boyunca ve hâlâ devam etmekte olan savaşlar, sadece canlılara değil insanlığın ortak mirası mimari yapılara da zarar vermektedir. Bu anlamda Kudüs çeşme kitâbeleri her an yok olma/zarar görme/kaybolma tehlikesiyle yüz yüzedir Genellikle mahalle aralarına inşa edilen Kanûnî dönemi İstanbul çeşmelerinin çoğu ise kaderlerine terk edilmiş gözükmektedir. Çalışma kapsamında Kanûnî dönemine ait İstanbul ve Kudüs’te bulunan toplam 14 sebil kitâbesi tespit edilmiş ve bu kitâbeler muhteva-biçim analizine tabi tutulmuştur.

Son yıllarda giderek yaygınlaşan ve adeta bir sektör haline gelen hacamat uygulaması, genellikle “altın günler” olarak adlandırılan ve ayın hareketlerine göre belirlenen belli zaman dilimlerinde icra edilmektedir. Bu günlerin seçimi, Hz. Peygamber’in tavsiye ve uygulamalarına dayandırılmakta; böylece hacamata dinî bir boyut da kazandırılmaktadır. Türkiye’de hem tıp hem de İslami ilimler alanında hacamata dair çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Sağlık bilimleri kapsamında yapılan araştırmalarda, hacamatın tıbbî yönü ele alınmış; İslami ilimler sahasında ise uygulamanın fıkhî ve manevi boyutunu merkeze alan tez ve makale çalışmaları yapılmıştır. Hadis ilmi özelinde yapılan literatür taramasında üç makale tespit edilmiş olup bu çalışmalarda hacamat konusu genel hatlarıyla ele alınmış, tavsiye edilen ve kerih görülen vakitleri içeren rivayetler zikredilmiştir. Ancak söz konusu rivayetlerin sıhhat değerlendirmesine detaylı olarak yer verilmediği görülmüştür. Bu çalışmada, hacamatın uygulanması için tavsiye edilen ve mahzurlu görülen zamanları bildiren hadisler tahric edilmiş ve rivayetlerin sened ve metin açısından değerlendirilmesi yapılmış, tablo ve tenkit yöntemiyle derinlemesine bir analiz ortaya konulmuştur. Günümüzde esas alınan hadis rivayetlerinin bir kısmının sahih, bir kısmının hasen, bir kısmının ise zayıf olduğu tespit edilmiş; ilgili rivayetlerin güvenilirlik düzeyleri ortaya konmuştur. Elde edilen bilgiler bir araya getirildiğinde varılan sonuç şudur: Hacamat uygulamasında esas olan, doğrudan haftanın belirli bir günü değil, o günün kamerî ayın hangi zamanına denk geldiğidir. Bununla birlikte, ihtiyaç hâlinde hacamatın herhangi bir vakitte de yapılabileceğine dair örnekler, çalışmada zikredilecek rivayetlerde yer almaktadır.

Bu makale, Fahreddin er-Râzî'nin (ö. 606/1210) fıkıh usulüne dair kaleme aldığı ve mütekellim metodunun önemli eserlerinden biri olan el-Mahsûl fî İlmi Usuli'l-Fıkh adlı eseri bağlamında, haber-i vâhidin şer'î-amelî konulardaki hücciyeti anlayışını incelemektedir. Çalışma, Râzî'nin haber-i vâhidin hüccetiyetine dair ortaya koyduğu delilleri tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda, onun akidevî meselelerdeki haber-i vâhid anlayışına da kısaca değinilerek, ahad haberlerin zan ifade etmesi nedeniyle ulûhiyetle ilgili konularda delil olarak kullanılamayacağı kanaatini taşıdığı belirlenmiştir. Fahreddin er-Râzî, diğer usûl âlimleri gibi, haber-i vâhidin şer'î meselelerde delil olarak kullanılabileceği görüşünü benimsemektedir. Ancak ona göre, ahad hadis metninin kat'î bir delille çelişmemesi temel şarttır. Haber-i vâhidin delil olarak kullanılabileceği tezini desteklemek amacıyla Kur'an, mütevâtir sünnet, icmâ ve kıyastan deliller sunmaktadır. Ayrıca, muhtemel bir zararın defedilmesi ihtimaline binaen haber-i vâhidle amel etmenin aklen de caiz olduğunu ifade etmektedir. Bu çalışmada, Fahreddin er-Râzî'nin şer'î meselelerde haber-i vâhidin hüccet olarak kabul edilebilmesi için ravide aradığı şartlar detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Râzî'nin ahad haberlerle amel etme hususunda ortaya koyduğu deliller incelenmiş, haber-i vâhidin kabulü için öne sürdüğü şartların neler olduğu tespit edilmiş ve Râzî'nin haber-i vâhide yaklaşımı bilimsel bir perspektifle analiz edilmiştir. Bu bağlamda, Râzî'nin metodolojisi ve raviden beklediği nitelikler kapsamlı bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

Akşehirlizâde Ali Haydar, Osmanlı’nın son döneminde yetişen ve İslâmî ilimlerin birçok alanında eser veren bir âlimdir. Hadis usulüne dair kısa ve özlü Miʿrâcü’l-felâḥ adlı Arapça bir risâle yazmıştır. Bu eser, Muhammed Saîd Akhisarî tarafından Minhâcü’n-necâḥ adıyla şerhedilmiş, İmâdüddin Tarsusî tarafından ise Minhâcü’ṣ-ṣabâḥ adıyla Osmanlı Türkçesine tercüme edilmiştir. Üçü de matbu olarak yayımlanmıştır. Osmanlı’nın son döneminde Anadolu’da telif edilen hadis musannefâtının tespiti ve yayıldığı mecralarının belirlenmesi, yakın dönem hadis araştırmaları için önem taşımaktadır. Bu çalışmada, risâleye yazılan şerh ve tercümenin kaynak değeri, yöntemi ve içeriği incelenmiş, eserin eğitim hayatındaki yeri değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Miʿrâcü’l-felâḥ’ın büyük ölçüde İbn Hacer’in (ö. 852/1449) Nuḫbetü’l-fiker’i ve Nüzhetü’n-naẓar’ı ile Birgivî’nin (ö. 981/1573) Risâle fî uṣûli’l-ḥadîs̱’ini temel alarak oluşturulduğu tespit edilmiştir. Risâle, hadis usulünün temel konularını sistematik ve muhtasar biçimde sunması ve ezberlenmesi kolay bir metin olması yönüyle medrese tedrisatı için hazırlanmış izlenimi vermektedir. Akhisarî’nin şerhi terimleri lugavî ve ıstılahî açıdan açıklayan geniş kapsamlı bir metin iken, Tarsusî’nin tercümesi daha sade ve anlaşılır bir dille kaleme alınmıştır.

Bu makale, yapay zekâ tabanlı metin üretim sistemlerinin hadis ilmi açısından doğurduğu metodolojik, epistemolojik ve ahlâkî sorunları incelemektedir. Araştırma, yapay zekâ tarafından hadis biçiminde üretilen metinlerin klasik hadis usûlündeki sahihlik ölçütleri karşısında nasıl bir konuma sahip olduğunu tahlil etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, nitel bir çözümleme yöntemiyle yürütülmüş; 2025 yılı itibarıyla GPT-4o adlı büyük dil modeli üzerinde gerçekleştirilen simülasyonlar belge temelli gözlem yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, yapay zekânın isnad ve metin yapısını biçimsel olarak taklit ederek sahihlik izlenimi oluşturabildiğini, ancak klasik hadis ilminde esas alınan doğrulama mekanizmalarına ulaşamadığını göstermektedir. Makale, klasik dönemdeki kasıtlı uydurmadan farklı olarak niyetsiz fakat etkili bir “dijital ihtirâʿ” biçiminin ortaya çıktığını tespit etmektedir. Bu çerçevede hadis güvenilirliğini korumak için kaynak bildirimi, senedsiz metinlere hadis denmemesi, yapay üretimlerin açık biçimde etiketlenmesi ve kurumsal denetim mekanizmalarının geliştirilmesi gibi somut etik ve metodolojik ilkeler önerilmektedir. Sonuç olarak çalışma, klasik hadis usûlünün yalnızca tarihî bir miras değil, dijital çağda da sahih bilginin korunmasını sağlayabilecek dinamik bir metodoloji olduğunu ortaya koymaktadır.

Herhangi bir eserin telif süreci, yalnızca müellifin bireysel tercihlerinden ibaret olmayıp çeşitli ilmî, siyasi ve sosyal unsurların doğrudan veya dolaylı etkisi altında şekillenmektedir. Hadis eserleri de bu genel çerçevenin dışında düşünülemez. Zira bir hadis eserinin yalnızca yazılmış olmak için yazıldığını düşünmek, ilmî gerçekler ve tarihî vakıa ile bağdaşmamaktadır. Müellifin yaşadığı toplumun bir parçası olması, onun dönemin gelişmelerinden etkilenmesini kaçınılmaz kılar. Bu etkinin, müellifin zihin dünyasında bir karşılık bulmaması ve eserine yansımaması ise oldukça düşük bir ihtimaldir. Bu doğrultuda, hadis eserlerini değerlendirirken sadece zahirî unsurlara odaklanmak yerine, eserin ana başlıkları, alt başlıkları ve seçilen hadislerin belirlenme sürecini müellifin yetiştiği ilmî çevre ve dönemin genel şartları çerçevesinde ele almak gerekir. Diğer bir ifadeyle, hadis eserlerine satır arası okuma yöntemiyle yaklaşmak, eserin telifine etki eden unsurları daha iyi anlamaya ve müellifin zihnî arka planına nüfuz etmeye imkân tanır. Bu makalede, Begavî’nin (öl. 516/1122) Mesâbîhu’s-sünne adlı eserinin iman bölümü, satır arası okuma yöntemiyle incelenecek; müellifin hadis seçiminde izlediği yöntem, eserine yön veren temel kaygılar ve zihnî arka plan analiz edilecektir. Böylece, hadis derleme geleneği içinde müellifin bilinçli tercihlerinin nasıl şekillendiği ortaya konarak eserin, yazıldığı dönemin ilmî ve fikrî yapısıyla olan ilişkisi değerlendirilecektir.

Bu çalışma, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) hadislerinde sıkça yer alan mescid, çarşı/pazar ve sokak gibi kamusal mekânlar üzerinden, erken dönem İslâm toplumunun ahlâkî ve sosyal yapısının nasıl şekillendiğini incelemeyi hedeflemektedir. Zira bu üç mekân, İslâm toplumunun erken döneminin sosyal dokusunu anlamada anahtar mekânlardır. Hadislerde geçen mekân tasvirleri, sadece ibadet ve gündelik hayatın düzenlenmesine dair bilgiler sunmakla kalmaz; aynı zamanda Müslüman bireyin kamusal alandaki sorumluluğunu, toplumla kurduğu ilişki biçimini ve ahlâkî kimliğini de inşa eden önemli göstergelerdir. Bu noktada mescid eğitim, istişare, sosyal dayanışma ve diplomatik ilişkilerin yürütüldüğü çok yönlü bir merkez; çarşı/pazar, ekonomik hareketliliğin ahlakî denetim altında gerçekleştiği alan; sokak ise bireyin toplumla doğrudan temas ettiği, mahremiyetin, nezaketin ve toplumsal düzenin gözetildiği kamusal bir alandır. Makale, bu mekânları modern sosyal bilim kuramlarıyla, özellikle Henri Lefebvre’nin “mekânın toplumsal üretimi” ile Michel Foucault’nun “panoptik denetim” ve “heterotopya” kavramlarıyla karşılaştırmalı olarak ele almakta; böylece hadislerin sadece ferdî hayatı değil, aynı zamanda kamusal düzeni ve toplumsal mimariyi şekillendiren dinamik gücü vurgulanmaktadır. Bu yönüyle çalışma, hadis ilminin sosyolojik çözümlemelere imkân tanıyan muhtevasını ve toplum inşasındaki kurucu yerini dikkatlere sunmaktadır.

Bu çalışma, kelimātu’t-tāmme hadisleri şeklinde isimlendirilebilecek, Hz. Peygamber’in (sav) “أعوذ بكلمات الله التامة” ifadesini içeren rivayetleri; kapsamı, mahiyeti ve hadis ilmi açısından ele almaktadır. Hadislerde geçen bu dua, çeşitli manevi ve fiziki zararlar karşısında sığınma amacıyla kullanılmakta olup, çocukların korunması, şeytanların vesveselerinden korunma, kabuslardan kurtulma, akrep gibi zehirli haşerelerden korunma ve konaklanacak mekanlarda karşılaşılabilecek zararlardan korunmayı kapsayan beş temel başlık altında incelenmiştir. Çalışmada, Kütüb-i Tis‘a başta olmak üzere temel hadis kaynakları taranmış, rivayetlerin sened ve metin analizleri yapılmış, hadis şarihleri ve muhaddislerin görüşleri değerlendirilmiştir. Bulgular, hadislerin sıhhatinde genel bir mutabakat olduğunu, özellikle Buhârî ve Müslim gibi sahih kaynaklarda yer alan rivayetlerin güvenilirliğinin tartışmasız kabul edildiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, İbn Hacer, Kurtubî, Aynî, Feyûmî ve İbn Kayyim el-Cevziyye gibi âlimlerin yorumları dikkate alınarak, bu hadislerin sadece Hz. Peygamber’in (sav) yaşadığı döneme mahsus bir uygulama olmadığını, tüm zamanlar için geçerli bir prensip taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu çerçevede, rukyenin İslam’daki yeri, Kur’ân-ı Kerîm’in mahlûk olmadığına dair delil olarak kullanılması ve rukyenin ruhani/tıbbi bir tedavi yöntemi olarak değerlendirilmesi gibi konular ele alınmıştır. Sonuç olarak, “أعوذ بكلمات الله التامة” rivayetleri incelendiğinde Hz. Peygamber’den (sav) itibaren çeşitli hususla koruyucu dualar olarak kabul görerek günümüze kadar çeşitli korunma maksatlarıyla kullanılmakta ve yer yer Nebevî tıbbın bir parçası olarak nesilden nesile aktarılan bir uygulama halinde tevarüs ettiğini görülmektedir. Bu bağlamda, mezkûr rivayetlerin yalnızca belirli bir dönem veya kültürel bağlam ile sınırlandırılamayacağı, bilakis tüm Müslümanlar için evrensel bir korunma yöntemi sunduğu savunulmaktadır.

Bu makale, İbn Hazm’ın (öl. 456/1064) Câmi‘u’t-Tirmizî müellifi Tirmizî’yi (öl. 279/892) “meçhul” olarak nitelendirmesi ile Fars bölgesindeki bazı âlimlerin, eserin müellifinden semâ edilmediğine dair iddialarını inceler. Her iki varsayım da erken dönemde eserin itibarına gölge düşüren hususları yansıtması bakımından benzerlik göstermektedir. Öncelikle, İbn Hazm’a nispet edilen sözün farklı coğrafya ve dönemlerde nasıl nakledildiği; İbnü’l-Kattân (öl. 628/1231), Zehebî (öl. 748/1348) ve İbn Hacer (öl. 852/1449) gibi âlimlerce nasıl yorumlandığı kronolojik olarak incelenmektedir. Ayrıca Câmi‘u’t-Tirmizî’nin Endülüs’e intikal süreci, eserin bölgedeki tanınırlığı ve İbn Hazm’ın “meçhul” kavramının kullanıma ilişkin muhtemel anlamlar incelenmiştir. Araştırmalar neticesinde, Câmi‘u’t-Tirmizî’nin İbn Hazm’ın vefatından bir asır önce yani 4./10. yüzyılın ortalarında Endülüs’e ulaştığı, İbn Hazm’ın hocalarının eserlerinde yer aldığı ve ona atfedilen ifadenin büyük ihtimalle bağlamından koparılarak yanlış anlaşıldığı tespit edilmiştir. Eserin müellifinden doğrudan tahammül edildiğine dair şüpheler, Fars bölgesinden Ebû Abdullah el-Fesevî’ye (öl. 5./11. asrın ilk yarısı) ve onun hocalarına atfedilmektedir. Ancak mütehassıs âlimler, Şâşî (öl. 335/946) ve Mahbûbî (öl. 346/957) gibi muhaddislerin, eseri doğrudan müellifinden sahih bir semâ ile tahammül ettiklerini vurgulamışlardır. Üstelik muttasıl bir semanın olmadığına dair şüphelerin kendisine atfedildiği Fesevî tarafından da Câmi‘u’t-Tirmizî’nin tahammül edilip rivayet edildiğine dair kayıtlar işbu iddiayı çürütmektedir.

Sosyal Ağ Analizi (SNA), karmaşık etkileşim yapılarını görselleştirme, anlama ve analiz etme imkânı sunan bir yöntemdir. Uygulama alanı geniş olan bu yöntem, sağlık, atıf ağları ve tarihî sosyal ağlar gibi çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. SNA, bilgi ağlarına uygulanarak bilginin kaynağını ve aktarım yollarını belirleme olanağı sunar. İslam medeniyetinin temel bilgi kaynaklarından olan hadislerin isnadları, sosyal ağ analizine uygun büyük veri içeren bir sistemdir. Bu çalışmada, SNA’nın hadis rivayet ağlarını incelemedeki rolü, sağladığı avantajlar ve karşılaşılan zorluklar ele alınmaktadır. SNA, rivayet ilişkilerini görselleştirerek anahtar râvileri tespit etmeye ve bunların ağ içindeki etkisini nicel verilerle değerlendirmeye imkân tanır. Derece, yakınlık ve arasındalık gibi merkeziyet ölçümleri kullanılarak râvilerin ilmi otoriteleri ve aracılık rolleri belirlenebilir. Ancak bu yöntemin hadis çalışmalarına uygulanmasında veri toplama, modelleme ve matematiksel kavramları hadis ilmi terminolojisine uyarlama gibi zorluklar bulunmaktadır. Bu çalışma, sosyal ağ analizinin temel aşamalarını tanıtmakta, Gephi gibi görselleştirme araçlarının kullanımını açıklamakta ve söz konusu yöntemi uygularken hadis sahasında kullanılabilecek alternatif kavramlar önermektedir. Makalede, SNA İbn Mes‘ûd rivayetlerine uygulanmış ve rivayet ağında önemli rol icra eden isimlerin ağda hangi açılardan etkili oldukları tespit edilmiştir. Analiz sonucunda Esved b. Yezîd, Mesrûk ve Şakîk b. Seleme gibi râvilerin bilgiyi yaymada merkezi ve köprü roller üstlendikleri, Alkame’nin ise naklettiği rivayet sayısı yüksek olmakla birlikte ağlar arası etkileşimde daha sınırlı kaldığı görülmüştür. Bu araştırma, hesaplamalı yöntemleri geleneksel hadis ilmiyle birleştirerek rivayet aktarım dinamiklerini daha derinlemesine anlama çabasının bir sonucudur.