Background: Erectile dysfunction (ED) is a common complication of type 2 diabetes and obesity and significantly affects patients’ quality of life. Nursing care for patients with metabolic multimorbidity requires a holistic, structured approach. The International Classification for Nursing Practice (ICNP®) enables standardized formulation of nursing diagnoses, interventions, and outcomes and supports structured and individualized ICNP®-based care planning. Aim: This study aimed to develop and present an ICNP®-based nursing care plan for a patient with erectile dysfunction associated with type 2 diabetes and obesity and to demonstrate the applicability of ICNP® in holistic nursing management of chronic disease. Methods: A descriptive single-case study was conducted in 2025 in a cardiology ward in Poland. Data were collected using a nursing interview, observation, medical documentation analysis, and standardized tools (IIEF-5, SF-36v2). Based on a comprehensive assessment of physical, psychological, and social status, nursing diagnoses, interventions, and expected outcomes were formulated according to ICNP® terminology. Results: The patient presented with poorly controlled diabetes, class I obesity, moderate erectile dysfunction, reduced testosterone levels, and decreased quality of life, particularly in psychosocial domains. Key ICNP® nursing diagnoses included erectile dysfunction, deficient knowledge, obesity, disturbed psychological status, impaired endocrine function, impaired cardiovascular function, and impaired adaptation. Individualized ICNP®-based interventions focused on metabolic control, lifestyle modification, sexual health support, education, and psychosocial support. Implementation of the care plan was associated with improvements in health behaviors, disease knowledge, and psychological well-being. Conclusions: ICNP® provides a useful framework for structured and comprehensive nursing care in patients with diabetes-related erectile dysfunction and multimorbidity. Case-based ICNP® care planning supports holistic management, interdisciplinary collaboration, and quality improvement in chronic disease nursing.

Бұл мақалада жоғары тығыздықтағы полиэтиленге металлургиялық қалдықтар – хром-шпинельді ұнтақ (ХШҰ) қосылған композитті материалдардың (HDPE/10%, 20%, 30% ХШҰ) кинетикалық қасиеттерін Netzsch Kinetics Neo бағдарламасы арқылы болжау нәтижелері ұсынылған, ол үшін бастапқы дерек ретінде термогравиметриялық анализ (ТГА) мәліметтері пайдаланылды. ТГА кезінде болатын реакция қарапайым 1ші ретті Fn реакциясына сәйкес келеді. ТГА деректері бойынша үлгілердің активациялық энергиялары анықталды. Netzsch Kinetics Neo бағдарламасында изотермиялық қисықтар бойынша, изотермиялық қызмет ету уақыты қисықтары және динамикалық қисықтар арқылы бірнеше кинетикалық қасиеттеріне болжам жасалды. Әсіресе, динамикалық режим кезінде әртүрлі қыздыру жылдамдығын бекіте отырып, өрт кезіндегі жүйе сипаттамалары алынып, салыстырылды. ХШҰ концентрациясына байланысты термиялық тұрақтылықтың өзгеруі монотонды емес. 10% ХШҰ қосылған үлгінің қалдық массасы аталған температурада айтарлықтай төмендеп, қарқынды деградация төменгі температураларға ауысады. Ал толтырғыш концентрациясын 20% дейін арттырғанда, керісінше, үлгінің қалдық массасы таза үлгіге қарағанда артады, бұл толтырғыштың тұрақтандыру әсерін және қорғаныш қабатының түзілуін көрсетеді. 20% және 30% ХШҰ қосылған үлгілерінде қалған массадағы айырмашылықтар айтарлықтай емес, бұл толтырғыштың шекті концентрациясына жеткенін білдіреді. Қызмет ету уақытын модельдеу нәтижелеріне сәйкес, таза үлгімен салыстырғанда ХШҰ қосылған материал концентрация артқан сайын термиялық тұрақтылығын арттырады, айтарлықтай маңызды оң өзгерістер 20 пайыздық үлгіде көрінеді. Динамикалық режимде ХШҰ концентрациясы артқан сайын ыдыраудың 0,7 деңгейінен бастап, ыдырау температурасы, уақыты артады. Төмен қыздыру жылдамдықтарында 0,7 ыдырау деңгейіне дейін уақыт, температураның концентрацияға тәуелділігі аса байқалмайды. Зерттеу нәтижелері басқарылатын функционалды қасиеттерге ие жаңа өртке төзімді материалдарды алуға мүмкіндік береді.

This study focuses on the synthesis, structural characterization, and quantum-chemical analysis of the manganese(II) complexes MnBr₂·(H-AcNH)₂ and MnI₂·(H-AcNH)₂, obtained from MnX₂·4H₂O and acetamide under acidic conditions. The fundamental problem addressed in this work is the limited understanding of how the nature of halide anions influences the topology, strength, and electronic parameters of hydrogen bonds in hybrid organic–inorganic manganese complexes. This issue remains highly relevant, as hydrogen-bond networks play a key role in determining the stability, reactivity, and functional properties of coordination compounds, including catalytic activity, proton-transfer efficiency, and supramolecular assembly. Single-crystal X-ray diffraction, IR spectroscopy, and PXRD were combined with quantum-chemical modeling to obtain a comprehensive description of the hydrogen-bonding environment. QTAIM, NCI, NBO, and EDA analyses were employed to evaluate electron density distribution, intermolecular interactions, charge-transfer effects, and the energetic nature of the N–H···X and O–H···X (X = Br⁻, I⁻) interactions. The central hypothesis—with a focus on halogen-dependent modulation—was confirmed: substituting bromide with iodide decreases the electron density at the bond critical points, weakens electrostatic contributions, and increases dispersion-driven interactions, resulting in more diffuse and less directional hydrogen bonds in the iodide complex. The findings show that the strength and topology of hydrogen-bond networks in Mn(II) acetamide complexes can be effectively tuned through the choice of halide anion. This provides a useful framework for the rational design of functional materials based on transition-metal complexes where controlled hydrogen bonding is essential, including molecular crystals, catalytic systems, and supramolecular assemblies.

Бұл зерттеу жұмысында марганец (II) иондарының титан және қорғасын электродында аммоний сульфаты ((NН4)2SO4) ерітіндісінде және сулы ортадағы катодты тотықсыздану процесі вольтамперометриялық әдісімен потенциодинамикалық поляризациялық қисықтар түсіру арқылы зерттелді. Зерттеу жұмыстарында тазалығы жоғары анализ үшін таза MnSO4 тұзы қолданылды. Рентген фазалық талдау нәтижелері біз қолданған MnSO4 үлгісінің айқын кристалдық құрылымға ие екендігі анықталды. Вольтамперометрлік зерттеулер катодты-анодты кеңістігі бөлінген үш электродты, термостатталған электролизерде жүргізілді. Тұрақты температураны сақтау мақсатында LT-105a маркалы термостат қолданылды. Салыстырмалы электрод ретінде қаныққан KCl (Е = 0,225В 200С), ерітіндісіне батырылған күміс-хлор электроды және көмекші электрод ретінде ауданы үлкен платина сымы қолданылды. Жұмысшы катод электроды ретінде тефлонмен қапталған диаметрі – 4мм болатын титан және қорғасын сымдары пайдаланылды. Титан және қорғасын электродтарында түсірілген катодты және циклді анодты-катодты, катодты-анодты потенциодинамикалық поляризациялық қисықтарда марганецтің тотықсыздануы және қайта тотығу процестерінің ток максимумдері айқын тіркелетіндігі байқалады. Дегенмен, қорғасын электродында марганец иондарының тотықсыздануымен қатар электрод бетінде қорғасын қосылыстары (PbSO4) түзіліп, оның қорғасын металына дейін тотықсыздануы орын алатындығы анықталды. Бұл электрод бетінде таза өнімді алуды шектеумен қатар қосымша шығынның жүруін көрсетеді. Алынған нәтижелерге сүйене отырып, титан электродын марганецтің электроэкстракциясы үшін тиімді катодтық материал ретінде ұсынуға болады.

Ғылыми мақалада цемент өнеркәсібі үшін қорғасын қожын өңдеу қалдықтарын шикізат ретінде пайдалану мүмкіндігін физика-химиялық әдістермен зерттеу нәтижелері көрсетілген. Зерттеу жұмыстары заманауи BRUKER S8 TIGER, JEOL JSM-6490LV сканерлейтін электронды микроскоп және Shimadzu IR Prestige-21 спектрометр құрал-жабдықтардың көмегімен жасалды. ЖШС «Standard Steel KZ» қорғасын қожын қайта өңдеуден қалған қалдықтарды рентгендік флуоресценциялық, растрлы электронды микроскопиялық және ИҚ спектроскопиялық талдау әдістері қолданылды. Рентгендік флуоресценциялық спектрометрия әдісімен зерттеу нәтижесінде қорғасын қожын өңдеуден қалған қалдықтардың химиялық құрамында: SiO2 – 23,58 %, Al2O3 – 5,2 %, Fe2O3 – 32,04 %, СаО – 14,99 %, MgO – 3,12 %; SO3 – 1,91 %; Na2O – 1,95 %; K2O – 1,12 %; CuO – 0,42 %; PbO – 0,05 %; ZnO – 3,02 %; күйдіру кезіндегі жоғалу – 9,10 % және басқа ауыр металлдар: Mn3O4 – 0,65 %; SrO – 0,18 %; Cr2O3 – 0,07 %; BaO – 2,02 %; TiO2 – 0,37 %; P2O5 – 0,21 % анықталды. Расторлы электронды микроскопиялық талдау нәтижесінде қалдықтардың құрамында геденбергит (CaFeSi2O6), фаялит (Fe2SiO4), псевдоволластонит (CaSiO3), магнетит (Fe3O4), гематит (Fe2O3) және мырыш оксиді (ZnO) минералдары анықталды. Қорғасын қожын өңдеуден қалған қалдықтардың құрамында кездесетін силикатты және алюмосиликатты фазалардың, функционалдық топтар мен екінші реттік минералдардың 3900–500 см-1 диапазонында түзілгендігі дәлелденді. Нәтижесінде жүргізілген физика-химиялық зерттеу нәтижесінде портландцемент клинкерін алу үшін қорғасын қожын өңдеуден қалған қалдықтарды әлеуетті темір рудасын алмастырушы шикізат ретінде пайдалануға жарамды екендігі дәлелденді.

В данной работе проведено комплексное исследование оптических, структурных и морфологических свойств тонких пленок оксида цинка (ZnO), синтезированных золь-гель методом из растворов ацетата цинка с различной концентрацией. Установлено, что изменение концентрации прекурсора оказывает значительное влияние на формирование кристаллической структуры, морфологии поверхности, люминесцентных характеристик и фоточувствительности плёнок. При низких концентрациях Zn²⁺ (0.1 моль/л) наблюдается выраженная текстура по оси [002]. Повышение концентрации до 0.5–0.7 моль/л приводит к разупорядочиванию структуры, увеличению размеров кристаллитов и шероховатости поверхности. Спектроскопические исследования показали усиление люминесценции и возможное проявление стимулированной эмиссии в плёнках, полученных при низких концентрациях. Атомно-силовая микроскопия подтвердила морфологические изменения поверхности, связанные с ростом зёрен. Изготовленные гетероструктуры ZnO-Si продемонстрировали выраженную фоточувствительность в диапазоне 500–1100 нм, с более эффективным фотооткликом для структур, синтезированных при концентрации 0.7 моль/л. Полученные результаты подтверждают высокую технологическую гибкость метода золь-гель для получения функциональных плёнок ZnO и их перспективность для применения в области фотодетекторов и солнечной энергетики.

Шашыңқы гүлкекіре (лат. Centaurea diffusa Lam.) - астралылар тұқымдасына (Asteraceae) жататын екіжылдық, шөптесін өсімдік. Астралылар - қос жарнақты өсімдіктердің ең үлкен тұқымдастарының бірі. Сабағы 15-20 см, тік өсетін, жұқа көлденең тамырлы өсімдік. Шілде – қыркүйек айларында гүлдейді, гүлдерінің түсі ашық қызғылт немесе ақ. Құмды немесе құмды топырақта өседі. Өсімдіктің дәмі ащы болғандықтан, түйеден басқа жануарлар жемейді. 1911 туысқа біріктірлілген 32913 түрді қамтиды. Керемет бал өсімдігі және қатты құрғақшылыққа төзімді өсімдік. Жүгері гүлінің жайылған тұқымдары бал өсімдіктеріне арналған егістік алқаптары үшін арнайы омарташыларға сатылады. Бұл өсімдіктің ерекшелігі - жаз неғұрлым құрғақ және ыстық болса, жайылған жүгері гүлі соғұрлым бал береді. Алғашында мұндай егістіктерден жиналған жаңа жиналған балдың аздап ащылығы болса, 2-3 аптадан кейін балдың ащылығы басылады. Медицинада (шөптік медицинада) гинекологиялық ауруларды және созылмалы пиелонефритті емдеуде қолданылады. Қайнаған кезде, жайылған жүгері гүлінің инфузиясы ащы дәмге ие болады. Centaurea diffusa Lam. өсімдігі аз зерттелгендіктен, қазіргі таңда бұл өсімдік түріне ғылыми және тәжірибелік тұрғыда үлкен қызығушылық артуда. Осы ғылыми зерттеуде алғаш рет Алматы облысы аумағында өсетін Centaurea diffusa Lam. өсімдігіне сандық, сапалық талдау жүргізілді. Centaurea diffusa Lam. өсімдігінің құрамы анықталды: ылғалдылығы (14,7%), күлділігі (6,35%) экстрактивті заттар (30,48%), органикалық қышқылдар (2,1%), флавоноидтар (0,8%), тері илегіш заттар (0,53%), алкалоид( 0,38%), кумарин (1,58%), сапонин (0,97%) ,көмірсулар (1,02%). Көпэлементті атомды- эмиссиялық спектрлік талдау әдісімен өсімдік күлінен 11 элемент табылды, олардың негізі құрамы Ca ( 321,92 мг/г), Mg (78,010 мг/г), K (885,680мг/г) болды.

Бұл зерттеуде біз f(T) гравитациясындағы модификацияланған космологиялық теңдеулерді, соның ішінде көлемді тұтқыр сұйықтықты зерттейміз және оның ғарыштық эволюцияға әсерін талдаймыз. Көлемді тұтқырлық Ғаламның ұлғаюына, үдеуіне және ерекшелік құрылымына әсер ететін стандартты Фридман теңдеулерін өзгертетін қосымша қысым комнонентін енгізеді. f(T) гравитациясының функционалдық әрекетінен бастап, біз шаң, сәулелену және тұтқырлықтың үлестерін ескере отырып, кеңістіктік тегіс ФЛРУ Ғаламдағы өріс теңдеулерін шығарамыз. T бұралу скалярін космологиялық теңдеулерді динамикалық жүйеге қайта құруға мүмкіндік беретін Хаббл параметрі арқылы өрнектейміз. Екінші Фридман теңдеуін өзгерту арқылы көлемді тұтқырлықты ескеретін тиімді қысым терминін енгіземіз. Фазалық кеңістікті талдау Хаббл параметрі мен материя және радиация энергиясының тығыздығы арасындағы шектеулерді анықтайды, бұл Ғаламның параметрленген эволюциясына әкеледі. Графикалық талдауды пайдалана отырып, біз әртүрлі f(T) модельдерінің және көлемді тұтқырлық коэффициенттерінің кеңістік динамикасына әсерін зерттейміз. Біздің нәтижелеріміз көлемді тұтқырлықтың ұлғаю тарихын өзгерте алатынын, бұл стандартты космологиялық модельден ауытқуға әкелетінін көрсетеді. Атап айтқанда, біз Ғаламның кеш үдеюі мен ерте динамикасына ықтимал салдарын талқылаймыз. Бұл жұмыс космологиядағы модификацияланған гравитация мен диссипативті әсерлердің рөлі туралы түсінік береді, бұл балама гравитация теорияларын және олардың бақылау белгілерін кеңірек түсінуге ықпал етеді.

Соединения, содержащие карбонильную группу, являются одной из наиболее распространенных и важных групп в органической химии. Эти соединения включают альдегиды, кетоны, карбоновые кислоты и их производные. Их химические свойства основаны на электронной структуре карбонильной группы (C=O), которая увеличивает восприимчивость группы к реакции и позволяет проводить различные химические преобразования. Одним из них является процесс каталитической гидрирования. Этот метод позволяет превращать карбонилсодержащие соединения в спирты или другие производные соответственно путем восстановления водородом. Процесс происходит в присутствии специальных катализаторов, эффективность и избирательность которых напрямую влияют на скорость протекания реакции, выход продукта и экономическую эффективность. Каталитическая гидрирование широко используется в современной химии и промышленности. Глубокое понимание механизма этой реакции и разработка новых эффективных катализаторов является одним из основных направлений современных исследований и разработок. Кроме того, этот процесс имеет большое значение в фармацевтике, производстве полимеров, теплоэнергетике и пищевой промышленности. Настоящая работа посвящена рассмотрению общего механизма каталитической гидрирования карбонильных соединений, типов используемых катализаторов и области практического применения этой реакции. Каталитическое восстановление карбонильных соединений с использованием молекулярного водорода — важная реакция в органическом синтезе. В данной работе представлены результаты исследования каталитического гидрирования карбонилсодержащих соединений, таких как альдегиды и кетоны, с использованием переходных металлов в качестве катализаторов. Изучено влияние температуры, давления водорода и природы катализатора на скорость и селективность реакции. Проведён сравнительный анализ активности Ni, Pd и Rе-катализаторов. Экспериментальные данные подтверждают возможность эффективного преобразования карбонильной группы в соответствующие спирты в мягких условиях.

Өзектілігі. Зерттеу жұмысында табиғи полимерлер натрий альгинаты мен хитозан коммерциялық үлгілерінен флуоресцентті таңбаланған полимерлер және интерполиэлектролитті комплекс (ИПЭК) алынды. Әдістер. Синтез барысында флуоресцеин изотиоцианаты және флуоресцеинамин бояғыштары қолданылды. Флуоресцентті таңбаланған полимерлердің және ИПЭК-тің түзілгендігі ИҚ-спектрометрия әдісі арқылы расталды. Полимерлердің топырақ қабатымен әрекеттесуін бағалау үшін реологиялық қасиеттері зерттелді. Флуоресцентті таңбаланған полимерлер мен ИПЭК-ті топырақ эрозиясына қарсы қолдану үшін олардың топыраққа еңу тереңдігімен cумен шайылу деңгейі зерттелді. Топырақтың беткі қабатында жабын түзілгендігі СЭМ микросуреттерімен дәлелденді. Негізгі тұжырымдар. Хитозанның амин тобы (–NH₂) мен флуоресцеин изотиоцианатының изотиоцианат тобы (=N=C=S) арасында тиомочевина-байланысы арқылы флуоресцентті таңбаланған хитозан түзілді. Ал, натрий альгинатының карбоксил топтары (-COO-) флуоресцеинаминнің амин топтарымен әрекеттесіп ковалентті амидтік байланыс (-CO–NH-) пайда болды. Флуоресцентті таңбаланған полимерлерден синтезделген ИПЭК-тің оңтайлы құрамы [2:8] мольдік қатынасты құрады. Хитозан, натрий альгинаты үлгілері және олардың негізінде синтезделіп алынған [1:9], [2:8], [3:7], [4:6] ИПЭК-тер псевдопластикалық ағысқа cәйкес ньютондық емес сұйықтықтарға жататындығы анықталды. Флуоресцентті таңбаланған полимерлердің топырақа еңу тереңдігі 21-23 мм құрады, және судың әсерінен топыраққа тереңірек өтіп, біртіндеп шайылатындығы байқалды. Керсінше флуоресцентті таңбаланған ИПЭК 2 мм қалыңдығымен топырақ жабының қалыптастырып сумен шайылмайтындығы байқалды. Топырақ полимерлі жабынының механикалық беріктігі бақылау нұсқасынан 19 есе жоғары болды. ИПЭК-пен өңдеу кезінде орман топырағының су эрозиясына төзімділігі 72%-ға, ал жел эрозиясына төзімділігі тиісінше 77%-ға жоғарылады. Практикалық құндылық. [Хитозан:натрий альгинаты] = [2:8] мольдік қатынасындағы ИПЭК-ті орманды топырақтың құрылымын жақсартуға арналған эрозияға қарсы құрылымдаушы ретінде ұсынуға болады.